PUBLICYSTYKA ANTONIEGO ZAMBROWSKIEGO

antoni zambrowski
antoni zambrowski
syn czerwonego ksi璚ia

砰ciorys Romana Zambrowskiego

Roman Zambrowski urodzi si 15 lipca 1907 roku w Warszawie. Jego ojciec - z zawodu ksi璕owy w firmie handlowej wyjecha jeszcze przed I wojn 鈍iatow do USA za chlebem, gdy za swe zarobki w Warszawie nie bardzo by w stanie utrzyma 穎n z trojgiem dzieci. W Nowym Jorku pozna atrakcyjn i zamo積 Amerykank, wobec tego przeprowadzi rozw鏚 z poprzedni 穎n i za這篡 pod tym samym nazwiskiem now rodzin.

Matka pochodzi豉 z rodziny o nastawieniu patriotycznym. Wuj Romana od strony matki - W豉dys豉w Skory雟ki by podczas rewolucji 1905 - 1907 roku cz這nkiem PPS Frakcja Rewolucyjna (na czele kt鏎ej sta J霩ef Pi連udski) i w czasie strzelaniny z kozakami zosta ranny w r瘯, staj帷 si inwalid. Od 鄉ierci g這dowej uratowa豉 go transakcja z pewnym w豉軼icielem ziemskim, kt鏎y za pieni康ze odkupi od niego prawa do 豉dnie brzmi帷ego nazwiska. W czasie I wojny 鈍iatowej, a raczej w czasie niemieckiej okupacji Warszawy rodzina Romana Zambrowskiego znalaz豉 si na dnie n璠zy, gdy matka nie by豉 w stanie utrzyma swe dzieci ze swych bardzo skromnych zarobk闚. Wobec tego zaj窸a si c鏎k, za dwaj synowie trafili do chorej ciotki, kt鏎a wkr鏒ce zmar豉. Po odzyskaniu przez Polsk niepodleg這軼i obydwaj bracia Zambrowscy trafili do polskiego szpitala, ale brata nie uda這 si odratowa, natomiast u Romana na tle g這dowym powsta造 zrosty na jelitach, kt鏎e w przysz這軼i sta造 si przyczyn jego przedwczesnej 鄉ierci.

Te przej軼ia spowodowa造, 瞠 ju za m這du zosta zwolennikiem radykalnej lewicy. Pod wp造wem kuzyn闚 swej przysz貫j ma鹵onki Hanny Rafa這wicz闚ny Zygmunta i Juliana Gordon闚, kt鏎zy w豉郾ie wr鏂ili z Rosji ogarni皻ej rewolucj bolszewick, podj掖 dzia豉lno嗆 w nielegalnym Komunistycznym Zwi您ku M這dzie篡, za co wkr鏒ce trafi do wi瞛ienia. Po maturze pracowa we Lwowie jako pomoc murarska, za w Krakowie jako robotnik w fabryce, ale wkr鏒ce zosta etatowym dzia豉czem komunistycznym tzw. funkiem. Od 1928 roku by cz這nkiem nielegalnej Komunistycznej Partii Polski, pe軟i帷 nadal kierownicze funkcje w Komunistycznym Zwi您ku M這dzie篡. Uko鎍zy w Moskwie Wy窺z Szko喚 Partyjn im. Lenina prowadzon pod auspicjami Kominternu, czyli Mi璠zynarod闚ki Komunistycznej. By cz這nkiem sekretariatu KC KZM, nast瘼nie I sekretarzem KC KZM. Za Deklaracj Praw M這dego Pokolenia podpisan przez komunist闚, socjalist闚 i ludowc闚, czyli za wyj徠kowy sukces propagandowy zosta zdj皻y ze stanowiska I sekretarza KC KZM przez 闚czesnego sekretarza generalnego KC KPP Juliana Le雟kiego (w. Leszczy雟kiego) i zast徙iony przez dotychczasowego sekretarza KC KZMZB (Zachodniej Bia這rusi) Stanis豉wa Radkiewicza ps. Pietia. Skierowany na podrz璠ne stanowisko w pracy partyjnej w kraju, unikn掖 czystki stalinowskiej, kt鏎a poch這n窸a wtedy ca貫 kierownictwo KPP na emigracji, w tym i samego Juliana Le雟kiego. Po rozwi您aniu KPP przez Komintern na podstawie oszczerczych zarzut闚 NKWD, i jest spenetrowana przez polsk policj, Roman Zambrowski pracowa jako robotnik w warsztacie 郵usarskim prowadzonym przez koleg-komunist. Zatrzymany przez policj, trafi na podstawie decyzji administracyjnej do obozu w Berezie Kartuskiej tu przed wojn w 1939 roku.

Z obozu wyszed dzi瘯i najazdowi sowieckiemu na Polsk 17 wrze郾ia 1939 roku. Osiedli si w pobliskich Baranowiczach, gdzie uda這 mu si uzyska prac w sowieckim magistracie, czyli gorispo趾omie w charakterze bezpartyjnego urz璠nika, w豉daj帷ego dobrze j瞛ykiem polskim i rosyjskim. Mimo dawnego cz這nkostwa w KPP nie zosta zweryfikowany i przyj皻y do WKP(b) wskutek donosu jednego z koleg闚 partyjnych, i by cz這nkiem antypartyjnej grupy "markowc闚", czyli zwolennik闚 "Marka" - Alfreda Lampego, cz這nka Biura Politycznego KC KPP, kt鏎y prze篡 czystk, siedz帷 w polskim wi瞛ieniu. Oskar穎ny o t sam zbrodni w 1937 roku, przebywaj帷y w闚czas w Moskwie Stefan Staszewski (Gustaw Szuster) zosta aresztowany przez NKWD i po ci篹kim 郵edztwie w wi瞛ieniu Lefortowo trafi do obozu na Ko造mie. Na szcz窷cie we wrze郾iu i pa寮zierniku 1939 roku w ZSRR panowa豉 chwilowa odwil i zar闚no sam "Marek" - Alfred Lampe, jak i jego "cz這wiek" Roman Zambrowski zostali ukarani jedynie nie przyj璚iem do WKP(b), zadowalaj帷 si statusem bezpartyjnych komunist闚.

W 1941 roku po naje寮zie Hitlera na Zwi您ek Rad Roman Zambrowski po ucieczce w豉dz sowieckich z Baranowicz podj掖 samotnie piesz w璠r闚k przez Bia這ru, umykaj帷 przed zagonami niemieckich kolumn pancernych. Wcze郾iej wys豉 w g陰b Rosji rodzin - 穎n z trojgiem dzieci, te軼iow oraz szwagierk z c鏎eczk. W Rosji nawi您a kontakt listowny z Alfredem Lampem i dzi瘯i jego kontaktom z innymi polskimi komunistami uzyska informacje o miejscu pobytu swojej rodziny na stepie zawo鹵a雟kim. Od niego te dowiedzia si o 鄉ierci swego p馧rocznego synka. Odnalaz rodzin w sowchozie (PGR) "Krasnyj Oktiabr", w obwodzie kujbyszewskim i tam jako osoba z wy窺zym wykszta販eniem humanistycznym zosta zast瘼c kierownika miejscowej szko造 podstawowej. W nast瘼nym roku szkolnym zosta przeniesiony do innego PGR (w tym samym rejonie Bolszaja Ciernigowka) na stanowisko kierownika miejscowej szko造 podstawowej. Po urodzeniu si najm這dszego syna Witolda 10 maja 1943 roku opu軼i rodzin i na ochotnika zg這si si do formowanej w Sielcach pod Riazaniem I dywizji im. Tadeusza Ko軼iuszki pod dow鏚ztwem pu趾ownika Zygmunta Berlinga. Po bitwie pod Lenino jako zast瘼ca dow鏚cy batalionu saper闚 do spraw polityczno-wychowawczych zosta odznaczony sowieckim orderem "Czerwonej Gwiazdy".

Z I Armi gen. Z. Berlinga przeszed ca造 jej szlak a do Lublina. Wraz z pu趾ownikiem Edwardem Ochabem wjechali do Lublina wyzwolonego przez powsta鎍闚 z Armii Krajowej przed wkraczaj帷ymi oddzia豉mi "berlingowc闚" i poszli na w鏚k z napotkanymi w mie軼ie AK-owcami. Wyszed z wojska jako szef Zarz康u Politycznego I Armii w stopniu pu趾ownika. Zosta powo豉ny do pracy partyjnej w PPR u boku tow. Wies豉wa, czyli W豉dys豉wa Gomu趾i, zasiada w Prezydium Krajowej Rady Narodowej pod przewodnictwem Boles豉wa Bieruta "Tomasza". Od 1945 roku by cz這nkiem Biura Politycznego KC PPR. Wraz z Gomu趾 zwalcza PSL Stanis豉wa Miko豉jczyka, bra udzia w fa連zowaniu wynik闚 referendum w czerwcu 1946 roku oraz wynik闚 wybor闚 do Sejmu w 1947 roku. W opanowanym przez tzw. Blok Demokratyczny pod przewodem PPR Sejmie zosta wicemarsza趾iem. Sta na czele Komisji Specjalnej do walki z nadu篡ciami - organu uprawnionego do pozas康owych wyrok闚 na inicjatyw prywatn i przy sposobno軼i pomniejszych przeciwnik闚 ustroju (wa積iejszymi przeciwnikami zajmowa這 si Ministerstwo Bezpiecze雟twa Publicznego ze Stanis豉wem Radkiewiczem na czele oraz Informacja Wojskowa). W lecie 1947 roku odby na zlecenie z Moskwy podr騜 do Pragi, Budapesztu i Jugos豉wii w ramach przygotowa do powo豉nia Kominformu. Ko這 jeziora Bled spotka si z marsza趾iem Josipem Brozem "Titem" - prezydentem komunistycznej Jugos豉wii. W czerwcu 1948 roku na wezwanie tow. Tomasza wzi掖 udzia w obaleniu sekretarza generalnego KC PPR Wies豉wa, czyli W豉dys豉wa Gomu趾i. W nagrod na grudniowym kongresie Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, powstaj帷ej z po陰czenia PPR i prokomunistycznej cz窷ci PPS, zosta cz這nkiem Biura Politycznego i sekretarzem KC. Na zje寮zie wyg這si jako jeden z kilku sprawozdawc闚 referat o zasadach organizacyjnych nowej partii. By to szczyt jego kariery partyjnej w okresie stalinowskim. P騧niej zacz窸y si "schody": ambasadorowie sowieccy Wiktor Lebiediew i jego nast瘼cy pisali na niego donosy na Kreml, MBP wsadzi這 do wi瞛ienia jego sekretark w KC Krystyn Arciuchow, siepacze z X Departamentu MBP zakatowali w 郵edztwie Stanis豉wa Cesanisa - koleg z przedwojennej konspiracji komunistycznej Hanny Zambrowskiej, pragn帷 zmusi go do z這瞠nia obci捫aj帷ych j zezna. Nast瘼nie sam Stalin kaza odsun望 Romana Zambrowskiego od spraw rolnych w sekretariacie KC, za po 鄉ierci Stalina - Nikita Chruszczow wymusi na Bierucie wyprowadzenie Zambrowskiego z sekretariatu KC. W "Nowych Drogach" po IV zje寮zie PZPR zamieszczono list nowych cz這nk闚 Biura Politycznego KC PZPR u這穎n w kolejno軼i znaczenia w hierarchii partyjnej i Roman Zambrowski umieszczony by na niej na ostatnim miejscu. P騧niej jego pozycja nieco si poprawi豉 dzi瘯i obj璚iu po Franciszku J騧wiaku stanowiska ministra kontroli pa雟twowej (Franciszek J騧wiak "Witold" awansowa na wicepremiera rz康u). W tym czasie coraz bardziej akcentuje swe "liberalne" stanowisko w sprawach polityki partyjnej i pa雟twowej.

Po 鄉ierci Boles豉wa Bieruta w Moskwie w marcu 1956 roku odby這 si VI plenum KC, na kt鏎ym wybrano na I sekretarza KC Edwarda Ochaba, zg這szonego przez Biuro Polityczne. Na plenum pada te propozycja zg這szona z sali powrotu Romana Zambrowskiego do sekretariatu KC, utr帷ona przez obecnego na plenum Nikit Chruszczowa. W lecie ju po czerwcowych rozruchach w Poznaniu odby這 si VII plenum KC, na kt鏎ym otwarcie si star造 dwie koterie partyjne (tworzenie frakcji czy grup wewn徠rz Partii by這 zabronione przez stalinowskie zasady 篡cia partyjnego): wspierana przez Ambasad Sowieck orientacja konserwatywna oraz orientacja "liberalna" nastawiona na reformy w kierunku urynkowienia gospodarki i stopniowej demokratyzacji 篡cia politycznego. Jednym z przyw鏚c闚 koterii "liberalnej" jest Roman Zambrowski. Na plenum wybrano do Biura Politycznego kilku umiarkowanych "libera堯w, w tym Edwarda Gierka, przez co zostaje zmajoryzowana dotychczasowa konserwatywna wi瘯szo嗆 Biura Politycznego z marsza趾iem Konstantym Rokossowskim oraz wicepremierem Zenonem Nowakiem na czele. Jednocze郾ie wysuwane s has豉 powrotu do 篡cia politycznego wi瞛ionego w okresie stalinowskim W豉dys豉wa Gomu趾i. Roman Zambrowski spotyka si potajemnie z Gomu趾 i jest pod wra瞠niem jego antystalinowskich pogl康闚. Dochodzi do wniosku, 瞠 wyj軼iem dla Polski jest powr鏒 Gomu趾i na stanowisko I sekretarza KC. Wraz z premierem J. Cyrankiewiczem urabia do tego pogl康u du膨 cz窷 cz這nk闚 Biura Politycznego, a nast瘼nie proponuje Edwardowi Ochabowi dobrowolne ust徙ienie swego stanowiska Wies豉wowi. Ochab wspania這my郵nie wyra瘸 zgod. (J. P. Sartre w g這郾ym artykule "Widmo Stalina" wyrazi p騧niej pogl康, 瞠 decyzja Ochaba uratowa豉 Polsk przed wojn domow na kszta速 W璕ier). Tu przed rozpocz璚iem si posiedzenia VIII pa寮ziernikowego plenum KC do Warszawy niespodziewanie przylatuje sowiecka delegacja z Chruszczowem na czele. Sowieci chc wywrze presj na przejmuj帷e w豉dz w kraju nowe kierownictwo partyjne. Biuro Polityczne w starym sk豉dzie spotyka si z delegacj moskiewsk nie na posiedzeniu KC, lecz w Belwederze. Po twardych pertraktacjach z udzia貫m Gomu趾i Sowieci ust瘼uj i odwo逝j ruchy swych kolumn czo貪owych w kierunku Warszawy. Po odlocie delegacji sowieckiej odbywa si plenum KC, na kt鏎ym na wniosek Gomu趾i zostaje wybrany nowy sk豉d Biura Politycznego ju bez marsza趾a K. Rokossowskiego. Po raz pierwszy g這sowanie na cz這nk闚 Biura Politycznego jest tajne. Przed g這sowaniem cz這nkowie koterii natoli雟kiej (czyli konserwatywnej i promoskiewskiej) proponuj usuni璚ie z listy Romana Zambrowskiego i wprowadzenie na jego miejsce marsza趾a K. Rokossowskiego. W g這sowaniu Rokossowski przepada z 23 g這sami "natoli鎍zyk闚", za Roman Zambrowski i Jerzy Morawski uzyskuj 56 g這s闚, co wyra瘸 uk豉d si w KC.

Na wie嗆 o zwyci瘰twie ruchu odnowy w Polsce zaczynaj si manifestacje solidarno軼iowe w Budapeszcie, kt鏎e przechodz w krwawe rozruchy. Nast瘼nego dnia odbywa si w Warszawie olbrzymi wiec poparcia dla Gomu趾i. Po wiecu gromady m這dzie篡 kr捫 po mie軼ie, domagaj帷 si uwolnienia z internowania ksi璠za Prymasa Stefana Wyszy雟kiego oraz odes豉nia do Moskwy marsza趾a Rokossowskiego.

Od tej pory zaczyna si okres kilkuletniej wsp馧pracy Romana Zambrowskiego z W豉dys豉wem Gomu趾, coraz bardziej trudnej wskutek wycofywania si Wies豉wa z programu reform gospodarczych i politycznych. Na czo這we stanowiska w aparacie partyjnym wracaj dawni przeciwnicy Zambrowskiego z obozu "natoli雟kiego" z Ryszardem Strzeleckim na czele. Ze wsp馧pracy z Gomu趾 wycofuj si pod lada pretekstem uczestnicy pa寮ziernikowego prze這mu 1956 roku Jerzy Morawski oraz W豉dys豉w Matwin. Wielkim wstrz御em sta豉 si afera Henryka Hollanda, aresztowanego na polecenie Gomu趾i za kontakty z zagranicznymi (zachodnimi) dziennikarzami, zako鎍zona jego samob鎩stwem. Roman Zambrowski okre郵i to jako recydyw polskiej beriowszczyzny. W kwietniu 1963 roku sk豉da ku zaskoczeniu Gomu趾i dymisj ze stanowiska sekretarza KC i cz這nka Biura Politycznego. W li軼ie do Biura Politycznego napisanego na 膨danie Gomu趾i zarzuca brak kolegialno軼i w pracy kierownictwa partyjnego. Z kolei na XV plenum KC w 1964 roku wyg這si obszerne przem闚ienie, potraktowane przez Gomu趾 jako platforma opozycyjna. Krytykuj帷 za這瞠nia nowego planu 5-letniego, domaga si wi瘯szych inwestycji w cz這wieka pracy, uprzedzaj帷, 瞠 je郵i dotychczasowy kierunek nie zostanie zrewidowany, parti czeka konfrontacja z klas robotnicz. Prognoza ta sprawdzi豉 si w ostatnim roku 5-latki krwawymi wydarzeniami na Wybrze簑 w grudniu 1970 roku.

Za kar podczas wydarze marcowych zosta oskar穎ny o przewodzenie si這m antysocjalistycznym, domagaj帷ym si przywr鏂enia przedstawie mickiewiczowskich "Dziad闚" zdj皻ych decyzj Gomu趾i (za podszeptem Zenona Kliszki - jego prawej r瘯i w KC) ze sceny Teatru Narodowego. Wbrew przepisom statutu partyjnego wydalony z szereg闚 PZPR inspirowan odg鏎nie decyzj POP przy Najwy窺zej Izby Kontroli, w kt鏎ej po dymisji by wiceprezesem. Agenci SB wznosili na wiecach i pochodach student闚 has豉: "Chcemy Zambrowskiego" i "Zambrowski do Biura". Jeden z takich pochod闚 SB dopu軼i豉 a pod okna gabinetu Gomu趾i w KC i gdy Roman Zambrowski napisa list do Wies豉wa, protestuj帷 przeciwko k豉mliwej nagonce w mediach, ten powiedzia, 瞠 przecie sam s造sza has豉 o Zambrowskim na w豉sne uszy. By wzmocni poz鏎 wi瞛i Romana Zambrowskiego z "Ruchem 8 marca", aresztowano i uwi瞛iono jego starszego syna Antoniego pod fa連zywym zarzutem wsp馧organizowania wiecu student闚 na UW. Poniewa ten zarzut nie spos鏏 by這 udowodni, SB zmienia zarzut na szkalowanie pa雟twa polskiego (czyli PRL) poprzez zarzucanie Partii, i prowadzi wojn z Ko軼io貫m katolickim na wz鏎 Kulturkampfu, a nadto - na szkalowanie Narodu Polskiego przez u這瞠nie wiersza, i "Polak jest g逝pi i przed szkod i po szkodzie". Mimo wykazania przez obro鎍, dr. Kazimierza υjewskiego, i jest to ust瘼 ze znanej pie郾i Jana Kochanowskiego z Czarnolasu, s康 wojew鏚zki pod przewodnictwem SSW Anatola Derkacza skazuje Antoniego Zambrowskiego na 陰czn kar 2 lat wi瞛ienia z art. 28 i 29 mkk. W tym czasie Roman Zambrowski traci s逝瘺owe mieszkanie i - co go najbardziej boli - wi瘯szo嗆 swego ksi璕ozbioru.

W grudniu roku 1970 rozruchy robotnicze na Wybrze簑 doprowadzaj do pa豉cowego przewrotu i dymisji Gomu趾i oraz jego zwolennik闚 z w豉dz partyjnych. Na VIII plenum KC Boles豉w Rumi雟ki t逝maczy si ze swych stara o powr鏒 Gomu趾i do w豉dzy w roku 1956 roku. Wyja郾ia, 瞠 to nie on, lecz Roman Zambrowski zaproponowa powr鏒 Wies豉wa na stanowisko I sekretarza KC.

List Romana Zambrowskiego do Edwarda Gierka w sprawie przywr鏂enia mu cz這nkostwa w Partii pozosta bez odpowiedzi.

Ju po powrocie syna Antoniego z wi瞛ienia w Barczewie (w kt鏎ym go odwiedzi, budz帷 w鈔鏚 wi篥ni闚 sensacj) pod bezpo鈔ednim wra瞠niem pogrzebu Tadeusza Daniszewskiego zacz掖 prowadzi w naj軼i郵ejszej konspiracji, nawet wobec rodziny, sw鎩 dziennik. Syn Antoni odkrywa go dopiero po jego 鄉ierci, szukaj帷 (powiadomiony przez niego w ostatniej rozmowie) opracowania o Marcu '68. Po prze這mie grudniowym 1970 r. zdoby si na pisanie wspomnie. Niejako na marginesie tej pracy powstawa造 jego szkice historyczne o wojnie 1920 roku, o przewrocie majowym 1926 i o Centrolewie. W swych wspomnieniach zamierza opisa krytycznie ca貫 dzieje PRL, na co przeznacza tom trzeci wspomnie. Dobrn掖 jedynie na 鈔odek tomu II - na przedpola Lenino. Zmar po d逝giej chorobie na marsko嗆 w徠roby, kt鏎a by豉 wynikiem d逝giej reanimacji po operacji przewodu pokarmowego (usuniecie zrost闚 na jelitach) przez doc. Trojanowskiego w grudniu 1957 roku. Zgon nast徙i 19 sierpnia 1977 roku. Pogrzeb odby si na cmentarzu komunalnym (dawnym wojskowym) na Pow您kach. Odprowadza這 go nawet liczne grono dawnych przyjaci馧 i towarzyszy. Pod wp造wem impulsu wdowa nad grobem wykrzycza豉 kilka s堯w pretensji, 瞠 nikt go nie 瞠gna przem闚ieniem. Zapomnia豉, 瞠 o to prosili inni cz這nkowie rodziny.

Poniewa nie wiedzia貫m o tej pro軸ie, opisa貫m b喚dnie sytuacj w napisanym w noc po pogrzebie "Post mortem", za陰czonym do wydanych w豉snym sumptem Romana Zambrowskiego "List闚 do w豉dz partyjnych" (NOWa nie chcia豉 tego wyda w drugim obiegu, ale pomogli mi w powieleniu jej wsp馧pracownicy, przede wszystkim Wiktor Nag鏎ski).

P騧niej wyda貫m jeszcze jego "Szkice z dziej闚 KPP". M鎩 egzemplarz "List闚" wykradli z mego biurka w Biurze Projekt闚 OMEL-Projekt na polecenie SB W這dzimierz ζjsza i Janusz D瑿ek - koledzy z Pracowni Prognozowania.

Przerwane przez 鄉ier wspomnienia chcia wyda z du篡mi skr鏒ami red. Jerzy Giedroyc, ale nie wyrazi貫m na skr鏒y zgody i rzecz upad豉. Maszynopisy wspomnie wielokrotnie konfiskowa豉 SB u r騜nych os鏏 zaprzyja幡ionych ze mn. W III RP propozycj wydania wspomnie odrzuci豉 lewicowa "BGW". Dla lewicy Roman Zambrowski jest wci捫 "wrogiem ludu", za prawica ma dzi swoich w豉snych bohater闚. W ubieg造m roku min窸a bez echa 30. rocznica jego 鄉ierci. Sic transit gloria mundi.

Antoni Zambrowski na pro軸 rodziny sporz康zi 篡ciorys swojego ojca Romana Zambrowskiego

artyku造 najnowsze | wywiady z autorem | o autorze | felietony TV | o mojej ksi捫ce |