PUBLICYSTYKA ANTONIEGO ZAMBROWSKIEGO

antoni_zambrowski
syn czerwonego ksi璚ia

Bunt warcho堯w

25 czerwca 1976 roku ca陰 Polsk ogarn掖 spontaniczny strajk powszechny. Strajkowa造 zak豉dy przemys這we w ca貫j Polsce jak d逝ga i szeroka. Takiego strajku nie by這 w polskiej ziemi od czas闚 rewolucji 1905 roku, a trzeba zwa篡, 瞠 rewolucja 闚czesna ogarn窸a jedynie zab鏎 rosyjski, za tym razem protest robotniczy ogarn掖 wszystkie dzielnice kraju. Pracowa貫m wtedy w biurowcu Polskich Zak豉d闚 Optycznych przy ul. Mi雟kiej na Grochowie i cisza, kt鏎a zapanowa豉 w s御iaduj帷ych z nim oddzia豉ch fabrycznych, a bi豉 w uszy.
Gospodarka niedobor闚
Strajk by odpowiedzi robotnik闚 na przem闚ienie premiera Piotra Jaroszewicza w Sejmie PRL, zapowiadaj帷ego tzw. regulacje czyli podwy磬i cen 篡wno軼i. Rz康z帷y Polsk komuni軼i jeszcze w latach 40-ch wprowadzili system gospodarczy wzorowany na stalinowskim. Mimo nominalnie planowego regulowania rozwoju gospodarczego kraj boryka si stale z niedoborem towar闚, zw豉szcza 鈔odk闚 spo篡cia. W gospodarce rynkowej poziom ceny towaru okre郵a wzajemny uk豉d popytu i poda篡. Poziom ceny musi r闚nowa篡 poda z popytem. Gdy poda jest zbyt ma豉 wzgl璠em popytu, to poziom ceny ro郾ie, co uruchamia bod嬈e do zwi瘯szenia produkcji a do jej zr闚nania z popytem.. W krajach obozu sowieckiego tej zale積o軼i cen od poziomu popytu i poda篡 wyra幡ie brakowa這. Ceny by造 sztywne i regulowane odg鏎nie. Dlatego gospodarka typu sowieckiego by豉 gospodark niedoboru. By co kupi, trzeba by這 godzinami sta po towar w kolejkach. Ilustrowa to popularny w epoce Edwarda Gierka wierszyk: "Jeden Polak jest papie瞠m, drugi radzi przy Carterze, trzeci przy Bre積iewie kl璚zy, reszta si w kolejkach m璚zy". (Wierszyk ten powsta nieco p騧niej od opisywanych wydarze, gdy kardyna Karol Wojty豉 zosta papie瞠m, za prof. Zbigniew Brzezi雟ki by doradc prezydenta Cartera. Poniewa Edward Gierek mocno podlizywa si Bre積iewowi, kt鏎emu zawdzi璚za stanowisko po W豉dys豉wie Gomu販e, wi璚 pie填 gminna kaza豉 mu przy Bre積iewie kl璚ze).
Krwawe skutki podwy磬i
Od czasu do czasu w豉dze usi這wa造 podnie嗆 ceny na 篡wno嗆, by dostosowa ceny do poziomu produkcji, ale to bole郾ie uderza這 w poziom 篡ciowy szerokich i zarazem najubo窺zych warstw ludno軼i. W grudniu 1970 roku W豉dys豉w Gomu趾a wprowadzi "regulacje" cen 篡wno軼i tu przed 鈍i皻ami Bo瞠go Narodzenia. Wybuch造 krwawe rozruchy na Wybrze簑, w wyniku kt鏎ych tow. Wies豉w przeszed na emerytur, za na jego miejsce przyszed popierany przez Kreml Edward Gierek. Warunkiem poparcia by這 mianowanie premierem Piotra Jaroszewicza, dobrze widzianego w Moskwie. Zamiana Gomu趾i na Gierka z豉godzi豉 napi璚ie na Wybrze簑, natomiast w υdzi zbuntowa造 si w堯kniarki, domagaj帷 si odwo豉nia podwy磬i cen 篡wno軼i. Wys豉ny do υdzi Piotr Jaroszewicz nie m鏬 doj嗆 z nimi do 豉du i ust徙i ku uldze nas wszystkich. Kierownictwo partyjne obieca這 Polakom, 瞠 ceny 篡wno軼i zostan zamro穎ne na ca陰 5-latk 1971-75.
Huty zamiast mi瘰a
Podejmuj帷 prace nad projektem nowej 5-latki kierownictwo partyjne ustali這, 瞠 pozostawienie bez zmian cen mi瘰a jeszcze bardziej powi瘯szy tzw. nawis inflacyjny. Polska du穎 inwestowa豉, w odr騜nieniu od czas闚 gomu趾owskich r闚nie za olbrzymie kredyty zachodnie, ale inwestowano sowieckim zwyczajem g這wnie w produkcje d鏏r inwestycyjnych. Budowano huty, w nich wielkie piece, dla kt鏎ych przywo穎no rud z Ukrainy. Bardziej si op豉ca這 budowa huty w Krzywym Rogu, gdzie by豉 ruda, za do Polski transportowa gotow ju sur闚k, ale w gospodarce planowej nikt nie liczy si z takimi kosztami. Na inwestycje w 篡wno嗆 (a rolnictwo by這 prywatne) wskutek tego nie starcza這 鈔odk闚. Nie pozostawa這 nic innego, jak podnie嗆 ceny na 篡wno嗆, przede wszystkim na mi瘰o.
Towarzysze sowieccy ostrzegali: Nie r鏏cie tego, bo wam si ludzie zbuntuj. Towarzyszom sowieckim 豉two by這 radzi. U nich mi瘰o jedli tylko tacy, kt鏎zy zaopatrywali si w sklepach specjalnych (w tygodniku "Po prostu" zamkni皻ym przez w豉dze jeszcze w 1957 roku nazywano je sklepami za 鄴速ymi firankami), natomiast zwykli Rosjanie 篡wili si kapust i kasz. W Polsce ten etap uszcz窷liwiania ludno軼i by wci捫 jeszcze do osi庵ni璚ia i ludzie nadal stali w kolejkach po mi瘰o.
Podwy磬a cen na now 5-latk
Zmiany cen nale瘸這 przeprowadzi na pocz徠ku 1976 roku, czyli w chwili startu 5-latki. Na pocz徠ku roku odbywa造 si jednak wyboru do sejmu i Rad Narodowych i wprowadzanie tego w徠ku przed wyborami by這 nieracjonalne. Uradzono wi璚 przesun望 wyst徙ienie premiera Jaroszewicza na 24 czerwca. Tego dnia w Warszawie mia造 si odby wianki nad Wis陰, ale na sugesti SB przesuni皻o obchody wiank闚 na 23-go, by nie by這 w czasie przem闚ienia premiera zgromadzonych t逝m闚, kt鏎e mog造by wznieci rozruchy. Ale co wisie, nie utonie i nast瘼nego dnia po przem闚ieniu premiera od samego rana zacz掖 si strajk powszechny w Polsce. W trzech miejscowo軼iach strajkuj帷y wyszli na ulic, obawiaj帷 si, 瞠 o zamkni皻ych w zak豉dach strajkuj帷ych nikt si nie dowie. W podwarszawskim Ursusie strajkuj帷y robotnicy wyszli na tory kolejowe i zatrzymali ruch poci庵闚. W Radomiu i P這cku t逝my robotnik闚 agitowa造 za這gi pracuj帷ych zak豉d闚, by przy陰czy造 si do strajku, a nast瘼nie uda造 si do Komitetu Wojew鏚zkiego Partii, by wymusi odwo豉nie podwy磬i. W Radomiu olbrzymi t逝m wymusi na I sekretarzu KW Januszu Prokopiaku zatelefonowanie do KC i zg這szenie w imieniu robotnik闚 apelu o odwo豉nie podwy磬i. W Radomiu dosz這 do cz窷ciowego spalenia gmachu KW. (Popularny w PRL dowcip zapowiada bajk o kawusi: A KW si pali...). Nie wykluczone, 瞠 budynek KW podpalono wsp鏊nymi si豉mi protestuj帷ych robotnik闚 oraz prowokator闚 z SB przebranych za robotnik闚. R闚nie pl康rowanie sklep闚 w 鈔鏚mie軼iu Radomia odbywa這 si z inicjatywy prowokator闚 milicyjnych, wspartych przez chuligan闚 i pijaczk闚. W Radomiu do嗆 wcze郾ie w豉dze zdecydowa造 si na u篡cie si造 ZOMO. Na szcz窷cie kierownictwo partyjne zabroni這 u篡cie broni palnej, by unikn望 dramat闚 jak na Wybrze簑 w grudniu 1970 roku. ZOMO u篡wa這 jedynie pa貫k, armatek wodnych i gazu 透awi帷ego. Mimo to nie unikni皻o ofiar 鄉iertelnych.
Wieczorem o godz. 20-tej premier Piotr Jaroszewicz wyg這si przem闚ienie radiowo-telewizyjne do narodu. Odwo豉 podwy磬i cen pod pretekstem, 瞠 konsultacje wykaza造, i propozycje podwy瞠k wymagaj dopracowania w szczeg馧ach. A nie by這 tajemnic, 瞠 sklepy ju otrzyma造 wydrukowane uprzednio nowe cenniki towar闚. 畝rtowano powszechnie, 瞠 w przysz這軼i na strajki b璠zie m闚i這 "konsultacje". W ka盥ym razie w豉dza wycofa豉 si z podwy瞠k cen. Popularnym sta這 si powiedzenie: "Gdyby nie Ursus i Radom, jad豚y chleb z marmolad", gdy na chleb z boczkiem lub szynk wi瘯szo軼i nie by這by sta.
Wycisk dla "warcho堯w"
Ust瘼uj帷 przed protestem w豉dza postanowi豉 da "warcho這m" nauczk. Najbardziej szala這 ZOMO ju po ustaniu rozruch闚. Bito wszystkich, kto si nawin掖 pod pa趾. Aresztowanym urz康zano tzw. 軼ie磬i zdrowia, p璠z帷 przez dwa szeregi milicjant闚 bij帷ych ofiar pa趾ami. Bito okrutnie, sadystycznie. Za豉twianie spraw przez bicie wesz這 w nawyk. W po這穎nym ko這 Radomia Pelagowie funkcjonariusze SB regularnie bili ks. Romana Kotlarza, kt鏎y w wyniku notorycznego katowania zmar. Jego "win" by udzia w pochodzie robotniczym 25 czerwca oraz kazania propaguj帷e spo貫czn nauk Ko軼io豉. Ludzi podejrzanych o udzia w rozruchach stawiano przez kolegiami oraz s康ami, skazuj帷 ta鄉owo na d逝gi pobyt w wi瞛ieniu.
W Polsce zrodzi si opozycyjnych ruch niepokornych, staj帷ych w obronie robotnik闚 Radomia i Ursusa. Znani adwokaci bronili w s康zie bezbronnych robotnik闚, kt鏎ych nie sta by這 na op豉cenie pomocy prawnej w zespole. M這dzi ludzie z Warszawy je寮zili do Radomia, starali si o adresy rodzin zagro穎nych aresztowaniem, przekazywali im pieni康ze, kontaktowali z mec. Janem Olszewskim, mec. W豉dys豉wem Si豉-Nowickim, mec. Andrzejem Grabi雟kim, mec. Stanis豉wem Szczuk i innymi obro鎍ami.
Tymczasem w豉dza organizowa豉 w ca貫j Polsce wiece poparcia dla Edwarda Gierka. Sp璠zano tysi帷e ludzi w godzinach pracy na stadiony i kazano im wo豉, 瞠 pot瘼iaj radomskich warcho堯w, natomiast popieraj z ca陰 moc tow. Gierka.

W obronie robotnik闚 represjonowanych przez w豉dze stan掖 episkopat z ks. Prymasem Stefanem Wyszynskim na czele. W 郵ad za nim z inicjatywy Antoniego Macierewicza oraz Piotra Naimskiego powsta Komitet Obrony Robotnik闚 - pierwsza od 1947 roku legalna organizacja opozycyjna w PRL. KOR zainicjowa wydawanie Biuletynu Informacyjnego przepisywanego pocz徠kowo na maszynach do pisania, nast瘼nie drukowanego na powielaczach. Tak pod wp造wem wstrz御u radomskiego wy這ni豉 si w PRL opozycja demokratyczna.

 

Antoni Zambrowski

artyku造 najnowsze | wywiady z autorem | o autorze | felietony TV | o mojej ksi捫ce |