PUBLICYSTYKA ANTONIEGO ZAMBROWSKIEGO

Jak nie zosta貫m pionierem


(18.05.2009 廝鏚這 ASME)

Mia貫m szans zosta czerwonym pionierem, ale sp騧ni貫m si na przysi璕. T szans zaprzepa軼i貫m definitywnie, trafiaj帷 do polskiego sieroci鎍a.

Do pionier闚, czyli komunistycznego odpowiednika harcerstwa, zapisywano w trybie dobrowolnie przymusowym (jak to w sowieckim zwyczaju) pod koniec roku szkolnego w III klasie szko造 podstawowej. W tym czasie, czyli w roku szkolnym 1943-44 mieszka貫m - po kilkuletnim pobycie na stepie zawo鹵a雟kim - w obwodowym mie軼ie Samarze nad Wo貪, przemianowanym sowieckim obyczajem w cze嗆 wybitnego bolszewika z otoczenia Stalina na Kujbyszew. Miasto to w okresie ofensywy niemieckiej na Moskw pe軟i這 zaszczytn rol zast瘼czej stolicy ZSRR, ale w czasie mego tam pobytu by這 znowu miastem prowincjonalnym (stolic du瞠go terytorialnie obwodu), podobnym do innych miast rosyjskich. Szko豉 moja mie軼i豉 si na ulicy nosz帷ej imi Michai豉 Frunzego - wybitnego bolszewickiego dow鏚cy z czas闚 wojny domowej w Rosji.
P騧niej, gdy ju by貫m doros造, przeczyta貫m nowel Borysa Pilniaka o zagadkowej 鄉ierci Frunzego, poddanego na polecenie Stalina niepotrzebnej operacji przewodu pokarmowego. Frunze bowiem by bowiem figur przej軼iow na stanowisku przewodnicz帷ego Rady Rewolucyjno-Wojskowej, czyli politycznego nadzorcy Armii Czerwonej, po usuni璚iu z tego stanowiska politycznego rywala Stalina i przyw鏚cy opozycji wewn徠rzpartyjnej Lwa Trockiego. Nie by jednak cz這wiekiem Stalina i umar, aby zwolni stanowisko dla obdarzonego stalinowskim zaufaniem Klima Woroszy這wa. Pochowano go jednak ze wszystkimi honorami i w r騜nych miastach jego imieniem nazwano wa積e ulice. Wtedy oczywi軼ie o niczym takim mi si nie 郾i這, gdy moja wiedza og鏊na i polityczna nie odbiega豉 od wiedzy (a raczej niewiedzy) innych moich sowieckich r闚ie郾ik闚.

Ucze III klasy sowieckiej szko造

Uczniem by貫m wtedy miernym, gdy wola貫m czyta ksi捫ki ni odrabia zadania domowe. Poza tym lubi貫m chodzi do kina, a kin by這 kilka w najbli窺zej okolicy. Mieszka貫m wtedy w du篡m hotelu, zasiedlonym przez rodziny ewakuowane z Moskwy. Mojej matce wraz z liczn rodzin przydzielono tam wielki pok鎩 z du篡m oknem wychodz帷ym na podw鏎ze. 圭iana czo這wa pokoju od zawilgocenia poro郾i皻a by豉 grzybem, w zwi您ku z czym znajomy zdun - 砰d pochodz帷y z Polski - wymurowa nam piec, a raczej piecyk. Matka by豉 etatow przewodnicz帷 Zarz康u Obwodowego Zwi您ku Patriot闚 Polskich. Pami皻am, jak do naszego pokoju w hotelu zaw璠rowa okradziony na dworcu kolejowym przez s造nnych z這dziej闚 samarskich Polak jad帷y z Kazachstanu do polskiego wojska. Mia on na sobie ubranie z cienkiego filcu za這穎ne na go貫 cia這. Wiem o tym, gdy filc tu i 闚dzie si poprzeciera i przez dziury prze鈍itywa這 to, co mia pod spodem (na dworze panowa dwudziestostopniowy mr霩). Matka podj窸a go, g這dnego po d逝giej podr騜y z Kazachstanu, ameryka雟k polewk z soi (soja pochodzi豉 z dar闚 Polonii Ameryka雟kiej dla Polak闚 w Rosji). Po spo篡ciu jednego talerza zupy go嗆 by najwyra幡iej nadal g這dny, wi璚 poprosi matk o dolewk. Uczyni to w tak uprzejmy spos鏏, 瞠 do dzi pami皻am swe zdumienie t elegancj. W sowieckiej Rosji takich manier na co dzie si nie widywa這.
Przez kilka lat wojny nacierpia貫m si sowieckiej biedy, ale tak ci篹ko do鈍iadczonego cz這wieka widzia貫m po raz pierwszy.
Istotnym szczeg馧em w mej historii by fakt, 瞠 zegar mie軼i si na ko鎍u d逝giego korytarza w recepcji hotelowej. Wskutek tego cz瘰to wychodzi貫m z domu zbyt p騧no i w konsekwencji sp騧nia貫m si na pierwsz lekcj. Siedzia貫m sobie wtedy na korytarzu, a w豉軼iwie na schodach i czeka貫m na dzwonek.

Antypolskie tre軼i w sowieckim podr璚zniku historii

W mej pami璚i z naszego programu szkolnego zachowa這 si bardzo ma這. Zapami皻a貫m lekcj historii ZSRR, kt鏎ej tematem by造 wrogie najazdy "polsko-litewskich pan闚" na Ru Moskiewsk. By貫m jedynym Polakiem w klasie z這穎nej z samych Rosjan i czu貫m si wobec tego osobi軼ie odpowiedzialny za owe najazdy. Na szcz窷cie by這 to ju po bitwie pod Lenino, kt鏎 dzielnie stoczy豉 I Dywizja im. Tadeusza Ko軼iuszki i sytuacja Polak闚 w Sowietach - paskudna po wymaszerowaniu Armii gen. W豉dys豉wa Andersa do Iraku - znacznie si poprawi豉. Z braku innych ciuch闚 nosi貫m pozostawiony przez mego ojca mundur polski z zawini皻ymi r瘯awami, pocz徠kowo brany przez rosyjskich ch這pc闚 na ulicy za mundur niemiecki (p騧niej ju takich nieporozumie ju nie by這, gdy w Kujbyszewie stacjonowa豉 polska jednostka, kt鏎a cz瘰to maszerowa豉 przez miasto ze 酥iewem pie郾i "My - I Dywizja, Honor i Ojczyzna" na melodi "Pierwszej Brygady"). M鎩 ojciec by uczestnikiem bitwy pod Lenino i nawet otrzyma za odwag w obliczu nieprzyjaciela sowiecki order Czerwonej Gwiazdy (o czym przeczyta貫m w otrzymywanym przez recepcj hotelow dzienniku "Prawda", kt鏎a zamie軼i豉 bardzo d逝gi wykaz odznaczonych). Dzi瘯i temu czu貫m si pe軟oprawnym sojusznikiem Zwi您ku Sowieckiego - prawowitego spadkobiercy Rusi Moskiewskiej. Niemniej bola造 mnie wzmianki o owych najazdach polsko-litewskich pan闚, gdy ciemny jak tabaka w rogu, nie wiedzia貫m, i s to teksty propagandowe, bardzo dalekie od prawdy historycznej. Powsta造 one w poprzedniej - antypolskiej epoce propagandowej. Nie wiedzia貫m, 瞠 Litwa poprzez Uni po陰czona z Polsk - to Bia這ru si璕aj帷a a za Smole雟k i 瞠 w sk豉d wojsk koronnych wchodzili r闚nie ukrai雟cy kozacy. A wed逝g naszych szkolnych czytanek Bia這rusini i Ukrai鎍y - to wschodnios這wia雟cy bracia Rosjan, uciskani przez polsko-litewskich pan闚. Z drugiej jednak strony my郵, 瞠 lepiej w owych czasach by這 zbyt du穎 nie wiedzie, gdy skutki kwestionowania prawdy zawartej w sowieckich podr璚znikach mog造 by op豉kane, a ja nie by貫m nauczony trzymania j瞛yka za z瑿ami.

Zakazany medalik

Inny incydent, kt鏎y si wry w mej pami璚i, wydarzy si ju na wiosn 1944 roku w czasie, gdy przygotowywano nas ideowo do wst徙ienia do pionier闚. Jeden z koleg闚 podczas odpowiadania przy tablicy zosta pochwycony przez nasz nauczycielk na straszliwej zbrodni: mia na szyi 豉鎍uszek z medalikiem. T逝maczy si przed ni zak這potany, 瞠 to mama mu go za這篡豉. Nie umiem nawet powiedzie, czy podziela sam przes康y religijne swojej matki. Nauczycielka kaza豉 mu to zdj望, gdy nie licuje to z postaw pioniera. By這 to ju po powo豉niu przez Stalina patriarchatu moskiewskiego i Wszechrosji, wi璚 nie by這 mowy o odpowiedzialno軼i karnej za propagand religijn, jak to by這 przed wojn. Mimo to obowi您ywa nas tzw. naukowy ateizm, czyli poparte przez nauk przekonanie, i 瘸dnego Boga nie ma. O religii mieli鄉y do嗆 mgliste przekonanie, i ludzie wierz帷y neguj kulisty kszta速 ziemi oraz rewolucj kopernika雟k, czyli wci捫 wierz, 瞠 to S這鎍e kr捫y wok馧 Ziemi. O tym, 瞠 ks. kanonik Miko豉j Kopernik sam by polskim kap豉nem katolickim, dowiedzia貫m si znacznie p騧niej.
Tak ideowo wyedukowany, mia貫m by zaprzysi篹ony na pioniera, ale sp騧ni貫m si na zbi鏎k i gdy przyszed貫m do szko造, moi koledzy i kole瘸nki z klasy ju byli ustawieni w dwuszeregu, w bia造ch koszulach. Mnie jako sp騧nialskiego do ceremonii nie dopuszczono. Czerwonej chusty ju nie za這篡貫m. Wkr鏒ce nast徙i koniec roku szkolnego i zamiast na zbi鏎ki chodzi貫m sobie na pla輳 nad Wo貪, szerok niczym nasze jeziora. By這 mi tam bardzo dobrze, ale moja matka ubzdura豉 sobie, 瞠 odda mnie na lato do obozu pionierskiego. Maszerowa貫m wi璚 dzielnie wraz z ni od obozu do obozu d逝gie kilometry w letni skwar, ale wsz璠zie odprawiano nas z kwitkiem. Wola豚ym siedzie sobie na nadwo鹵a雟kiej pla篡, ale moja matka nie mia豉 zwyczaju dyskutowania ze mn swoich zamiar闚 wzgl璠em mnie. Wobec tego maszerowa貫m w spiekocie w鈔鏚 kurzu d逝gie kilometry, marnuj帷 czas i zdrowie. A wreszcie moja matka, kt鏎a wszak by豉 etatow przewodnicz帷 obwodowego oddzia逝 Zwi您ku Patriot闚 Polskich, przypomnia豉 sobie, 瞠 w zasi璕u jej r瘯i i po jej kuratel mie軼i w Stawropolu nad Wo貪 polski dom dziecka. Postanowi豉 skontrolowa t plac闚k i przy sposobno軼i zostawi mnie tam na lato.

Polski sierociniec nad Wo貪

Ten sierociniec by skutkiem pierwszej wyw霩ki Polak闚 z Kres闚 Wschodnich Rzeczypospolitej 10 lutego 1940 roku. Rodzic闚 moich koleg闚 z sieroci鎍a wywieziono (najcz窷ciej z Wo造nia) poci庵ami do obwodu archangielskiego na wyr帳 las闚. Trzymani tam byli w tzw. posio趾ach, czyli osadach le郾ych bez prawa oddalania si poza najbli窺z okolic. Gdy przysz豉 sowiecka amnestia dla Polak闚, wymuszona przez premiera W豉dys豉wa Sikorskiego, wi瘯szo嗆 mych koleg闚 by豉 ju sierotami. Delegatura Polskiego Rz康u pozbiera豉 ich z rosyjskich sieroci鎍闚 i uratowa豉 w ten spos鏏 dla Polski. Po zerwaniu stosunk闚 dyplomatycznych przez Stalina z rz康em gen. Sikorskiego wskutek skandalu katy雟kiego, pracownik闚 delegatur aresztowa這 NKWD, ale polski dom dziecka trafi pod opiek utworzonego przez Wand Wasilewsk Zwi您ku Patriot闚 Polskich.
Stawropol nad Wo貪 - to by豉 mie軼ina wypoczynkowa, po這穎na nad brzegiem Wo貪i na jej zakolu. Po przeciwnej stronie szerokiej rzeki wida by這 pasmo g鏎 nosz帷ych nazw 砰guli. Polskiemu Domowi Dziecka przydzielono du篡 dom wraz z zabudowaniami gospodarczymi. Obok mie軼i造 si znacznie bardziej zabiedzone sieroci鎍e rosyjskie. Nas od kl瘰ki g這dowej ratowa豉 pomoc Polonii Ameryka雟kiej, ale w pierwszym rz璠zie wysokie morale polskiej kadry nauczycielskiej ze wszystkich si staraj帷ych si zachowa t garstk polskich sierot dla Kraju. By這 im niezmiernie ci篹ko, jak i nam. Pami皻am przypadek jednej z nauczycielek, kt鏎a w piecu do ogrzewania domu znalaz豉 w ramach rutynowej kontroli blaszan puszk po konserwach, w kt鏎ej jeden z wychowank闚 - Bolek Piechnik gotowa sobie buraki cukrowe. By豉 to czynno嗆 zabroniona. G這dna podobnie jak my, nauczycielka zjad豉 buraki, cho powinna by豉 je za kar wyla do kub豉.
Mimo trudnych warunk闚 sierociniec pracowa jak zegarek, w roku szkolnym prowadzono zaj璚ia szkolne w zakresie czterech klas szko造 podstawowej, a co wiecz鏎 odbywa si uroczysty apel, na kt鏎ym z zapa貫m 酥iewali鄉y "Rot".
Dla mnie - kandydata na sowieckiego pioniera - niemal roczny pobyt w polskim sieroci鎍u oznacza kompletn rewolucj cywilizacyjn. By貫m jak postsowiecki barbarzy鎍a, kt鏎y trafi w obszar oddzia造wania cywilizacji europejskiej i chrze軼ija雟kiej. Oczywi軼ie wy窺za cywilizacja poch這n窸a mnie od st鏕 do g堯w i wkr鏒ce sam wy鄉iewa貫m bzdury, kt鏎ymi mnie karmiono w sowieckiej szkole. I tak dzi瘯i pobytowi w polskim sieroci鎍u nie zosta貫m ju definitywnie sowieckim pionierem.


Antoni Zambrowski

artyku造 najnowsze | wywiady z autorem | o autorze | felietony TV | o mojej ksi捫ce |