PUBLICYSTYKA ANTONIEGO ZAMBROWSKIEGO

syn czerwonego ksi璚ia

Hetman Iwan Mazepa - Antoni Zambrowski


(14,.04.2009 廝鏚這 ASME)
Poza obecnym konfliktem pomi璠zy Ukrain a Rosj o gaz nale篡 oczekiwa w tym roku r闚nie za瘸rtego sporu o pami耩 historyczn. Rzecz w tym, 瞠 w roku 2009 minie trzechsetna rocznica bitwy pod Po速aw pomi璠zy wojskiem szwedzkim, dowodzonym przez kr鏊a Karola XII, a carem moskiewskim Piotrem I. Na polach pod Po速aw na lewobrze積ej Ukrainie w dniach 6 - 8 lipca 1709 roku rozstrzyga造 si losy d逝giej wojny europejskiej, zwanej P馧nocn. W jej tryby August II Mocny z saskiej dynastii Wettin闚 wci庵n掖 dla swych interes闚 r闚nie rz康zon przez siebie Polsk. Moskale odnie郵i wtedy walne zwyci瘰two nad Szwedami i stali si od tej pory mocarstwem europejskim.

Bohater romantycznych poet闚

Jednym z bohater闚 tej historii by hetman lewobrze積ej Ukrainy Iwan Mazepa. Dzi ma這 kto pami皻a o nim w Europie Zachodniej, kt鏎a dopiero z trudem si uczy po這瞠nia niepodleg貫j Ukrainy na mapie 鈍iata. Na prze這mie XVIII i XIX wieku, czyli w dobie rozbior闚 Polski, by on g這郾ym w Europie Zachodniej bohaterem romantycznym. Pisa o nim Wolter w swej kronice Karola XII, p騧niej jego przygody opisywali w swych poematach lord Byron oraz Aleksander Puszkin, za w dziedzinie muzyki Franciszek Liszt. R闚nie jeden z najwi瘯szych polskich wieszcz闚 owej epoki Juliusz S這wacki po鈍i璚i mu sw鎩 g這郾y dramat historyczny z czas闚 kr鏊a Jana Kazimierza.

Iwan (Jan) Mazepa-Ko這dy雟ki urodzi si 20 marca 1639 roku w rodzinnej wsi Mazepi鎍e ko這 Bia貫j Cerkwi na Ukrainie, w rodzinie szlacheckiej, ale prawos豉wnej. Za m這du by paziem na dworze polskiego kr鏊a z dynastii Waz闚 Jana Kazimierza, w闚czas zas造n掖 z kilku g這郾ych romans闚. Je郵i wierzy lordowi Byronowi, za przyprawianie rog闚 magnatowi z m這d 穎n, zaniedbywan przez znacznie starszego m篹a, zosta okrutnie ukarany: rozebrany publicznie do naga i, przywi您any do dzikiego konia, puszczony samopas. Ko po wielu dniach w璠r闚ki trafi z nim a na Ukrain, gdzie zaopiekowali si nim miejscowi ch這pi. W wieku 30 lat w roku 1669 trafi pod komend hetmana Ukrainy Prawobrze積ej Piotra Doroszenki - legendarnego przyw鏚cy kozak闚 (do dzi 酥iewaj o nim na Ukrainie piosenk: "Poper-popered' Doroszenko. Wide swoje wijsko, wijsko zapori窺ko, chorosze鎥o"). Niestety, hetman Doroszenko, szukaj帷 najlepszego rozwi您ania geopolitycznego dla Ukrainy, wybra opcj protureck. Przypomnijmy, 瞠 Porta Otoma雟ka graniczy豉 w owym czasie z Ukrain, za lennicy su速ana - Tatarzy Krymscy byli co i rusz sojusznikami lub wrogami kozak闚. Szukaj帷 najlepszego wyj軼ia dla swej ojczyzny, hetman Doroszenko postawi na sojusz z Turcj. Wobec tego Rzeczpospolita usun窸a go z urz璠u hetma雟kiego.
By uprzytomni czytelnikowi polskiemu, o jakie czasy chodzi, przypomnijmy, 瞠 16 wrze郾ia 1668 roku Jan Kazimierz zrzek si korony polskiej. Nowym kr鏊em 19 czerwca 1669 roku szlachta wybra豉 jako kandydata "Piasta" (czyli swojaka, a nie obcokrajowca, jak pochodz帷y ze szwedzkiej dynastii Wazowie) ukrai雟kiego magnata Micha豉 Korybuta Wi郾iowieckiego. W roku 1672 Turcja, wspierana przez Tatar闚 oraz kozak闚 hetmana Doroszenki, wypowiedzia豉 wojn Rzeczypospolitej i wtargn窸a stutysi璚zn armi na Ukrain, zdobywaj帷 Kamieniec Podolski. W nast瘼nym jednak roku hetman wielki koronny Jan Sobieski pobi Turk闚 pod Chocimiem. Wykorzysta豉 to Rosja, wysy豉j帷 wojsko na tereny, gdzie z nadania tureckiego sprawowa rz康y hetman Doroszenko. Prowadzi je hetman lewobrze積ej Ukrainy Iwan Samoj這wicz, nast瘼ca hetmana Demiana Mnohohrisznego, obalonego w豉郾ie i zes豉nego na Sybir. Jak nie trudno si domy郵a, hetman Samoj這wicz by zwolennikiem wiernej s逝瘺y Moskwie. W tym w豉郾ie czasie Iwan Mazepa znalaz sposobno嗆, by ofiarowa swe us逝gi hetmanowi Samoj這wiczowi. Wykszta販ony, znaj帷y j瞛yki obce dworzanin kr鏊ewski nie trafia si co dzie nad Dnieprem, wi璚 Mazepa pocz掖 pi望 w hierarchii kozackiej. W 1682 roku zosta asau貫m generalnym, za po pi璚iu latach wykorzysta nie豉sk swego dotychczasowego zwierzchnika i dzi瘯i sutej 豉p闚ce wp豉conej Wasylowi Golicynowowi - faworytowi rz康z帷ej w Moskwie regentki Zofii - obj掖 urz康 hetmana. Gdy w Moskwie w豉dz obj掖 m這dy car Piotr I, Mazepa uczyni wszystko, by zdoby jego zaufanie.

Postawi na przegrywaj帷 kart

Podczas Wojny P馧nocnej, toczonej przez Piotra I przeciwko Szwecji, hetman Mazepa by oczywi軼ie po stronie cara. Dopiero ci篹kie kl瘰ki poniesione przez Rosjan na terenie Rzeczypospolitej Obojga Narod闚 sk這ni造 go do my郵enia o zmianie sojuszy na wz鏎 nowego polskiego kr鏊a Stanis豉wa Leszczy雟kiego. Nawi您a wi璚 potajemnie z nim kontakty. Ukrai雟ki historyk Mychaj這 Hruszewski, komentuj帷 te wydarzenia, zwraca uwag, i sojusz ukrai雟ko-szwedzki zosta wypr鏏owany ju przez Bohdana Chmielnickiego w czasach szwedzkiego "potopu", wi璚 Mazepa nie odkrywa tu Ameryki. Na nieszcz窷cie dla ukrai雟kich aspiracji, Mazepie uda這 si sk這ni Karola XII do ofensywy w g陰b Ukrainy. Poniewa wojsko szwedzkie zachowywa這 si wobec ludno軼i cywilnej w spos鏏 wypr鏏owany w czasach "potopu", wywo豉這 to na Ukrainie antyszwedzk ruchawk. Gdy Mazepa, wzywany do sztabu Piotra I, odm闚i przybycia i odkry wreszcie karty, jego siedziba - Buturin zosta豉 zdobyta szturmem przez Rosjan dowodzonych przez ksi璚ia Aleksandra Mie雟zykowa, za miejscowa ludno嗆 wyci皻a w pie. Nast瘼nie Rosjanie otoczyli Sicz Zaporosk, sk這nili kozak闚 do kapitulacji, obiecuj帷 im carsk 豉sk, ale ostatecznie wyr積瘭i bezbronnych (jak wida, niekt鏎e rosyjskie obyczaje maj d逝gie korzenie). W ten spos鏏 Mazepa straci wi瘯szo嗆 wsp馧bojownik闚 i stan掖 do walki u boku Karola XII z garstk kozak闚. W bitwie pod Po速aw Rosjanie mieli znaczn przewag liczebn nad Szwedami i po ci篹kich zmaganiach odnie郵i walne zwyci瘰two. Armia szwedzka podda豉 si Rosjanom, za Karol XII wraz z Mazep salwowali si ucieczk i uzyskali azyl po tureckiej stronie Dniestru, w dzisiejszej Mo責awii. Car Piotr proponowa Turkom 100 tys. talar闚 za wydanie hetmana Mazepy, ale Turcy zachowali si honorowo i 70-letniego starca nie wydali Moskalom na zatracenie. Wszystkie te przygody nadszarpn窸y jednak jego zdrowie i Iwan Mazepa zmar w Benderach, w nocy z 2 na 3 pa寮ziernika 1709 roku. Ju za 篡cia zosta wykl皻y przez moskiewsk Cerkiew Prawos豉wn jako wr鏬 wiary, mimo 瞠 jako hetman nie 瘸這wa grosza na budowanie 鈍i徠y (jako dworzanin katolickiego kr鏊a musia wszak potwierdza swe przywi您anie do prawos豉wia).
W wyniku Wojny P馧nocnej Rosja sta豉 si mocarstwem europejskim, kosztem Rzeczypospolitej Obojga Narod闚, kt鏎ej niepodleg這嗆 na jaki czas uratowa豉 wroga dotychczas Turcja. Natomiast Ukraina na stulecia musia豉 si pogodzi z rosyjsk dominacj.
W tym roku Rosja b璠zie obchodzi豉 300-lecie bitwy pod Po速aw. Moskiewscy przyw鏚cy, a zw豉szcza ambasador Rosji w Kijowie Wiktor Czernomyrdin, w 瘸den spos鏏 nie mog zrozumie, dlaczego Ukrai鎍y nie podzielaj ich wstr皻u do osoby zdradzieckiego hetmana Mazepy. Przecie on paktowa z wrogiem Rosji Karolem XII. Taka my郵, 瞠 Ukraina zas逝guje na niepodleg這嗆 - wci捫 si nie mie軼i w moskiewskich g這wach. Przed stu laty dok豉dnie w ten sam spos鏏 nie wyobra瘸li oni niepodleg貫j Polski.

Antoni Zambrowski
artyku造 najnowsze | wywiady z autorem | o autorze | felietony TV | o mojej ksi捫ce | Webdesign Butterfly