PUBLICYSTYKA ANTONIEGO ZAMBROWSKIEGO

Angielska pisarka o polskim nazwisku

(15.06.2009 廝鏚這 ASME)

Za ka盥ym razem, gdy przeje盥瘸m przez Most Gda雟ki na warszawsk stron i widz mury Cytadeli, przypomina mi si przeczytana niegdy przed laty opowie嗆 o spotkaniu dwojga m這dych na londy雟kim party. On m闚i do niej: Ja pani sk康 znam? Ona odpowiada: Zapewniam pana, 瞠 nigdy pana nie widzia豉m. On na to: Czy pani by豉 kiedy w Warszawie? Ona: Owszem, przejazdem do Rosji. On kontynuuje: I przechadza豉 si pani samotnie nad Wis陰 Ona: Sk康 pan wie? On: Bo patrzy貫m na pani przez okno mej celi w X pawilonie Cytadeli.

Zamiast muzyki studia slawistyczne

Rozm闚cami by m這dy polski niepodleg這軼iowy socjalista Micha Wojnicz, kt鏎y w豉郾ie uciek z zes豉nia na Sybir, oraz c鏎ka znanego angielskiego matematyka George'a Boola, panna Ethel Lilian Bool (jej mama by豉 z domu Everest, czyli by豉 krewn pu趾ownika George'a Everesta - odkrywcy najwy窺zego szczytu Himalaj闚). Wr鏂i豉 ona z Rosji, gdzie zarabia豉 jako prywatna nauczycielka angielskiego. By這 to jednak przykrycie dla jej zainteresowa dzia豉lno軼i opozycyjn w Rosji. Urodzona 11 maja 1864 roku (czyli podczas trwania polskiego powstania narodowego) panna Bool uko鎍zy豉 w roku 1885 w Berlinie konserwatorium w klasie fortepianu, gdy choroba r彗 zmusi豉 j do zmiany zawodu. Podj窸a wi璚 na berli雟kim uniwersytecie studia slawistyczne ze szczeg鏊nym uwzgl璠nieniem filologii rosyjskiej. Bod嬈em do tych studi闚 by豉 lektura g這郾ej w Anglii ksi捫ki rosyjskiego rewolucjonisty "Stiepniaka", czyli Siergieja Krawczy雟kiego pod tytu貫m "Underground Russia" (Podziemie w Rosji), wydanej w 1883 roku. Za rad Stiepniaka oraz jego 穎ny panna Bool wyjecha豉 do Rosji i w czasie 鈍i徠 Wielkiej Nocy 1887 roku zwiedza豉 Warszaw. Po odwiedzeniu stolicy Rosji - Petersburga, panna Bool wyjecha豉 do guberni woroneskiej do maj徠ku pa雟twa Wieniewitin闚, gdzie pracowa豉 jako prywatna nauczycielka i guwernantka. Tam sp璠zi豉 lato. W roku 1889 wr鏂i豉 do Anglii. Po powrocie do Londynu w roku 1890 spotka豉 Micha豉 Wojnicza i odby豉 przytoczon wy瞠j rozmow.

Polski patriota rodem ze 痂udzi

Jej rozm闚ca urodzi si 31 pa寮ziernika 1865 roku w Telszach na Kowie雟zczy幡ie w rodzinie szlacheckiej. Gimnazjum uko鎍zy w Suwa趾ach. Studiowa na Uniwersytecie Moskiewskim. Za dzia豉lno嗆 rewolucyjn zosta aresztowany 10 pa寮ziernika 1885 roku i sp璠zi 18 miesi璚y w 郵edztwie, w warszawskiej cytadeli. Zes豉ny nast瘼nie na Sybir, uciek z zes豉nia i przedosta si do Londynu. Tam w roku 1893 o瞠ni si z Ethel Lilian Bool, kt鏎a pod jego ju nazwiskiem zdoby豉 鈍iatow s豉w jako autorka powie軼i o w這skich karbonariuszach walcz帷ych o zjednoczenie swego kraju (zmar造 w roku 1895 Stiepniak-Krawczy雟ki by za m這du bojownikiem o wolno嗆 W這ch). Powie嗆 ta wydana w Anglii w roku 1897 pod tytu貫m "The Gadfly" ju po roku zosta豉 przet逝maczona na rosyjski i zamieszczona pod tytu貫m "Owod" na 豉mach czasopisma literackiego "Mir Bo篡j". Na pocz徠ku XX wieku przet逝maczono j na niemiecki, polski, holenderski, 這tewski.

Biblia rosyjskich ateist闚

W Rosji powie嗆 Wojniczowej mia豉 wiele wyda i by豉 niezmiernie popularna w 鈔odowisku rewolucyjnym. Sprzyja豉 temu podobie雟two postaw w這skich karbonariuszy oraz rosyjskich rewolucjonist闚 z czas闚 prze這mu XIX i XX wieku. Niewykluczone, 瞠 pisarka portretowa豉 karbonariuszy na wz鏎 znanych jej rosyjskich "nihilist闚", kt鏎zy zabili cara Aleksandra II w przeddzie nadania Rosji konstytucji (w powie軼i karbonariusze zwalczaj papie瘸 Piusa IX i jego liberalne reformy). Wsp鏊nym mianownikiem by te dla nich programowy ateizm. Gdy bolszewicy obj瘭i w Rosji w豉dz w listopadzie 1917 roku, ateizm w這skich karbonariuszy sta si wa積ym atutem powie軼i w oczach jej wydawc闚. Ksi捫k wydawano po rosyjsku i w j瞛ykach innych narod闚 Zwi您ku Rad - w sumie w nak豉dzie przekraczaj帷ym 4 mln egzemplarzy. Po II wojnie 鈍iatowej powie嗆 wydawano w masowych nak豉dach w krajach sowieckiego obozu w Europie Wschodniej (m.in. i w PRL), a nadto wydano j po mongolsku, po chi雟ku i po japo雟ku. Po inwazji sowieckiej na Afganistan wydano "Szerszenia" r闚nie i w tym kraju. "Szersze" jest wa積 lektur bohater闚 ksi捫ki Miko豉ja Ostrowskiego "Jak hartowa豉 si stal", na kt鏎ej wychowywa造 si pokolenia sowieckich komsomolc闚. Trzykrotnie nakr璚ono te filmy wed逝g powie軼i Wojniczowej.

Pod gruzami Babilonu

Tymczasem m捫 pani Ethel Micha Wojnicz za這篡 w Londynie du膨 ksi璕arni, kt鏎a sta豉 si wa積ym o鈔odkiem polskiej emigracji niepodleg這軼iowej. Pod jego wp造wem pani Ethel napisa豉 kolejn powie嗆 pod tytu貫m "Olive Latham" wydan w roku 1904. Po upadku rewolucji w Rosji (i w rosyjskim zaborze w Polsce) w zwi您ku z trudno軼iami finansowymi Wojniczowie przenosz si za ocean do Stan闚 Zjednoczonych, gdzie w Nowym Jorku Micha Wojnicz otwiera firm wydawnicz.
Obydwoje ma鹵onkowie ze zrozumia造m entuzjazmem powitali d逝go oczekiwan rewolucj w Rosji w marcu 1917 roku. Pani Ethel, by w pe軟i wyrazi swe uczucia rado軼i i tryumfu, powr鏂i豉 do swych zaj耩 muzycznych i skomponowa豉 oratorium o wymownej nazwie "Babilon". Prac nad oratorium kontynuowa豉 po 鄉ierci m篹a, kt鏎y zmar w roku 1930 (ostatecznie zako鎍zy豉 swe prace kompozytorskie ju po II wojnie 鈍iatowej w 1948 roku). Poniewa zwyci瘰cy bolszewicy rozp璠zili na cztery wiatry 鈔odowisko rosyjskich przyjaci馧 pani Ethel, w Kraju Rad drukowano raz po raz jej powie嗆 "Szersze", ale o niej zupe軟ie zapomniano. Losami pisarki zainteresowa豉 si w okresie powojennym pracownica naukowa, pani Eugenia Taratuta. Niestety, w roku 1950 trafi豉 ona do 豉gru, z kt鏎ego zosta豉 zwolniona dopiero po 鄉ierci Stalina. Jej powi瞛ienny status uniemo磧iwia niestety kontakty z osobami w 鈍iecie kapitalistycznym, a zw豉szcza w USA. W roku 1955 dzi瘯i staraniom pani Eugenii Taratuty wizyt leciwej ju pani Ethel Wojniczowej w jej nowojorskim mieszkaniu z這篡豉 grupa pisarzy i dziennikarzy sowieckich ze znanym pisarzem Borysem Polewojem. Proponowa豉 ona im, by zaopiekowali si jej archiwum, ale Sowieci odpowiedzieli odmow. Nie z tymi si przyja幡i豉 pisarka, z kim nale瘸這. Pani Ethel zmar豉 28 lipca 1960 roku w wieku 96 lat. Jej archiwum, pozostawione bez opieki, zagin窸o.
W PRL stosunek do Ethel Wojniczowej by taki sam jak w moskiewskiej centrali. Powie嗆 "Szersze" wydano kilkakrotnie, ale s逝瘺y dyplomatyczne PRL omija造 pisark szerokim 逝kiem. Dzi w niepodleg貫j Polsce ma這 kto pami皻a o polskim bojowniku o niepodleg這嗆 kraju i jego s豉wnej angielskiej 穎nie - autorce g這郾ego bestsellera wydaj帷ej swe ksi捫ki pod polskim nazwiskiem m篹a.
Natomiast Micha Wojnicz mimo wszystko przeszed do historii bada naukowych dzi瘯i tajemniczemu manuskryptowi napisanemu na pergaminie, kt鏎y naby w 1912 roku we W這szech od ojc闚 jezuit闚. Do dnia dzisiejszego nie uda這 si odcyfrowa tre軼i tego manuskryptu, ale jest to opowie嗆 na inn okazj.

Antoni Zambrowski
artyku造 najnowsze | wywiady z autorem | o autorze | felietony TV | o mojej ksi捫ce |