PUBLICYSTYKA ANTONIEGO ZAMBROWSKIEGO

Kazachstanu droga do niepodleg這軼i

( 7,01,2005 廝鏚這 Asme)

Pomi璠zy Morzem Kaspijskim a chi雟kim Sinkiangiem na olbrzymiej przestrzeni rozci庵a si pa雟two zwane Kazachstanem. Dawniej ten kraj zamieszkiwali Kazachowie - lud o j瞛yku zbli穎nym do tureckiego, ale r騜ni帷y si od Turk闚 cechami antropologicznymi. W odr騜nieniu bowiem od Turk闚, nale膨cych do rasy bia貫j, Kazachowie nale膨 do rasy 鄴速ej, maj typowe dla Mongoloid闚 sko郾e oczy i wystaj帷e ko軼i policzkowe. (Podobnie jak Mongo這wie nale膨 oni do najwi瘯szych okaz闚 tej rasy, znacznie przewy窺zaj帷ych wzrostem i wag przedstawicieli tej rasy z po逝dnia kontynentu azjatyckiego. Szczeg鏊nie najmniejszych przedstawicieli rasy 鄴速ej z Wietnamu czy Kambod篡. Pod tym wzgl璠em Kazachowie nie ust瘼uj najwi瘯szym przedstawicielom rasy bia貫j lub czarnej.)
Przed mniej wi璚ej 300 laty, za panowania w Polsce kr鏊a Augusta Wettina zwanego Sasem wojska carskie przy陰czy造 w kilka etap闚 rozleg造 ten kraj do imperium rosyjskiego bez szczeg鏊nego oporu miejscowej ludno軼i. W zwi您ku z powy窺zym rok 1981 - dla Polak闚 rok solidarno軼iowego karnawa逝 - w Kazachstanie (w owym czasie sowieckiej republice zwi您kowej) by okresem hucznych obchod闚 250-lecia pokojowego przy陰czenia Kazachstanu do Rosji (za Nikity Chruszczowa tak obchodzono 300-lecie przy陰czenia Ukrainy do Rosji). W Moskwie obchodom tym patronowa osobi軼ie Leonid Brie積iew - sam przed laty gospodarz Kazachstanu, bo I sekretarz KC jego kompartii. W 闚czesnej stolicy Kazachstanu - w mie軼ie A軛a Ata uroczysto軼i te celebrowa szcz窷liwy nast瘼ca Brie積iewa na stanowisku I sekretarza KC kompartii Kazachstanu, tow. Dinmuhamed Kunajew. W dziejach sowieckiego Kazachstanu tow. Kunajew by postaci znacz帷. Dzi瘯i protekcji Brie積iewa uda這 mu si jako pierwszemu Kazachowi obj望 kluczowe stanowisko partyjnego wielkorz康cy w swoim ojczystym kraju. Przed nim przez d逝gie dziesi璚iolecia w豉dzy sowieckiej pe軟ili t rol Rosjanie, wzgl璠nie zruszczeni s這wia雟cy pobratymcy, jak Borys Ponomarienko - wcze郾iej I sekretarz KC KP Bia這rusi, p騧niej - wszechmocny ambasador Kraju Rad w Warszawie. W innych republikach zwi您kowych stanowisko I sekretarza KC partii miejscowej zajmowali rdzenni tubylcy, jak dla przyk豉dy Antanas Sneczkus na Litwie lub Wasili M瘸nawadze w Gruzji. Rosjanie w bratnich republikach zwi您kowych piastowali zwyczajowo stanowisko II sekretarza KC, kt鏎emu podlega造 sprawy kluczowe, a nie reprezentacja. W Kazachstanie natomiast (podobnie jak na Ukrainie) Moskwa wzbrania豉 si przed powierzeniem tak odpowiedzialnego stanowiska tubylcowi. Zbyt wielka - jej zdaniem - by豉 geopolityczna rola tych dw鏂h najwi瘯szych terytorialnie republik zwi您kowych, by mo積a by這 pozwoli na zbyt odwa積e eksperymenty z kadr miejscow na najbardziej wyeksponowanym stanowisku. Tote Kazachowie docenili awans tow. Dinmuhameda Kunajewa jako wa積y krok ku emancypacji swego narodu.
Trzeba otwarcie przyzna, 瞠 Kazachowie nie mieli zbyt 豉twego 篡cia w ramach imperium rosyjskiego. Pocz徠kowo znosili w pokorze rozdrapywanie ziem, na kt鏎ych koczowa造 ich stada, przez rosyjskich kozak闚. Tej bierno軼i sprzyja這 zar闚no rozproszenie kazachskich pasterzy na bezkresnym zaiste stepie, jak i podzia narodu na trzy zwa郾ione ze sob 簑sy, czyli obszary plemienne (Najstarszy 簑s po這穎ny by na po逝dniu wok馧 A軛a-Aty i z niego w豉郾ie pochodzi tow. Dinmuhamed Kunajew). Przed wcieleniem do Rosji Kazachowie nie tworzyli jednego zjednoczonego pa雟twa, za administracja carskiej prowincji Turkiestanu nie odr騜nia豉 ich nawet od bratniego narodu Kirgiz闚, r闚nie turkoj瞛ycznego i r闚nie (w odr騜nieniu od Turkmen闚 i Uzbek闚) nale膨cego do rasy mongoloidalnej. Pierwszym bod嬈em do budzenia si poczucia 鈍iadomo軼i narodowej Kazach闚 sta這 si powstanie w Turkiestanie w roku 1916, krwawo st逝mione przez Rosjan. By這 ono protestem przeciwko polityce w豉dz carskich wzgl璠em Kazach闚, zmuszanych do wykonywania prac niewolniczych dla armii rosyjskiej, ponosz帷ej ci篹kie kl瘰ki na polach bitewnych I wojny 鈍iatowej. Znany pisarz rosyjski Konstanty Paustowski opisywa w swych wspomnieniach tysi璚zne t逝my Azjat闚 p璠zonych przez kozak闚 przez ulice Moskwy w owym czasie. Wysy豉no ich na p馧noc, na budow dr鏬 na P馧wyspie Kolskim ko這 Murma雟ka, gdzie nieprzyzwyczajeni do surowego klimatu marli jak muchy (w czasie II wojny 鈍iatowej i po niej taki los spotka dziesi徠ki tysi璚y naszych rodak闚 z AK wysy豉nych w tamte strony tym razem przez Stalina). Og馧em wed逝g kazachskich historyk闚 ofiar carskich represji pad這 800 tys. Kazach闚 - straszliwy upust krwi dla 6,5-milionowego narodu. Dalsze 300 - 400 tys. Kazach闚 pad這 ofiar wojny domowej pomi璠zy "bia造mi" i "czerwonymi" Rosjanami m.in. i na terenie Kazachstanu. Kolejne 2,5 miliona Kazach闚 pad這 ofiar przymusowej kolektywizacji stalinowskiej oraz wywo豉nego przez ni g這du (安iat cywilizowany s造sza - g堯wnie za po鈔ednictwem o軼iennej Polski - o straszliwym g這dzie na Ukrainie na pocz徠ku lat 30. O g這dzie, kt鏎y zdziesi徠kowa wtedy Kazach闚, ma這 kto s造sza w Europie. Tego g這du unikn瘭i polscy ch這pi, kt鏎zy bagnetem odparli od Warszawy nawa喚 bolszewick). Dwa miliony Kazach闚 uratowa這 si dzi瘯i ucieczce przez s豉bo pilnowan granic do chi雟kiego Sinkiangu, gdzie mieszkaj bliscy im j瞛ykiem i kultur Ujgurzy.
Podczas II wojny 鈍iatowej w szeregach jednostek frontowych Armii Sowieckiej oraz tzw. strojbat闚, czyli batalion闚 pracy, zgin窸o nast瘼ne 300 tys. Kazach闚. Sformowana w Kazachstanie dywizja gen. Iwana Panfi這wa odegra豉 wa積 rol w czasie obrony Moskwy w zimie 1941 roku, za jeden z jej oficer闚 - Bourd瘸n Momysz-u造 zosta bohaterem g這郾ej powie軼i Aleksandra Beka - "Szosa wo這ko豉mska" (Jak opowiada mi m鎩 kolega ze studi闚 w Moskwie, syn 闚czesnego premiera Kazachstanu Kazbiek Tajbiekow, Bourd瘸n Momysz-u造 nie m鏬 jednak po wojnie s逝篡 w wojsku w swej republice, gdy w豉dze sowieckie obawia造 si kazachskiego nacjonalizmu i na wszelki wypadek przenios造 go na Ural).
Wskutek tych wszystkich strat ludno軼iowych stan liczebny narodu kazachskiego skurczy si w okresie powojennym do 2,5 milion闚 os鏏. W obliczu zarz康zonej przez Nikit Chruszczowa rosyjskiej kolonizacji tzw. ziem dziewiczych p馧nocnego Kazachstanu udzia rdzennej ludno軼i w og鏊nej populacji tej republiki spad do 24% (wobec 80% tu przed rewolucj bolszewick w listopadzie 1917 roku). Opr鏂z ruchu ochotnik闚 zaoruj帷ych ziemie dziewicze na wezwanie Chruszczowa z這篡造 si na to przymusowe przesiedlenia ukaranych przez Stalina narod闚, w tym Polak闚 z rozwi您anych przez Stalina okr璕闚 autonomicznych im. Feliksa Dzier篡雟kiego na Bia這rusi oraz im. Juliana Marchlewskiego na Ukrainie w latach 30., ponownie Polak闚 z przy陰czonych do Kraju Rad polskich Kres闚 Wschodnich w latach 1940 i 1941, Ba速闚, nast瘼nie Niemc闚 nadwo鹵a雟kich w roku 1941 oraz narod闚 p馧nocnego Kaukazu (m.in. Czeczen闚 i Ingusz闚) i Tatar闚 krymskich w roku 1944. Dopiero wieloletnie rz康y tow. Kunajewa przynios造 wzgl璠n popraw statusu Kazach闚 w ich ojczystej ziemi. Trwa豉 wprawdzie sterowana z Kremla rosyjska kolonizacja teren闚 republiki oraz przymusowa rusyfikacja jej ludno軼i, ale pot篹ny wy demograficzny (obserwowany u ca貫j ludno軼i muzu軛a雟kiej ZSRR) przyni鏀 w Kazachstanie pewn popraw proporcji ludno軼iowych. Kazachowie za rz康闚 Kunajewa osi庵n瘭i w ca造m ZSRR poziom 6 milion闚 mieszka鎍闚 (w samym Kazachstanie - 5, 3 mln os鏏 na 15,8 mln mieszka鎍闚 republiki). Wi瘯szo嗆 Kazach闚 nadal mieszka豉 w au豉ch, czyli na wsi, za miasta by造 w wi瘯szo軼i rosyjskie. Zak豉dy przemys這we rekrutowa造 swe za這gi z Rosjan, zw豉szcza zak豉dy du瞠 podlegaj帷e bezpo鈔ednio ministerstwom zwi您kowym (federalnym) w Moskwie. Wojsko i KGB nadal kontrolowali Rosjanie, ale zacz窸a si znowu odradza w豉sna kazachska inteligencja narodowa, wyci皻a w pie przez NKWD podczas czystek pod komend komisarza ludowego Niko豉ja Je穎wa w roku 1937. Inteligencja ta cz瘰tokro m闚i豉 lepiej po rosyjsku ni po kazachsku, gdy nauczanie w szko豉ch wy窺zych odbywa這 si po rosyjsku. W ka盥ym razie na uczelniach Kazachstanu przewa瘸 zacz窸y 篡wio造 miejscowe.
A nagle 16 grudnia 1986 roku agencja TASS og這si豉, 瞠 Dinmuhamed Kunajew - po 獞ier獞ieczu piastowania swego wysokiego urz璠u - przeszed na emerytur (wys豉 go tam nowy sekretarz generalny KC KPZR Michai Gorbaczow, kt鏎y go nie lubi jako cz這wieka Brie積iewa). Zwo豉ne plenum KC KP Kazachstanu na wniosek moskiewskiej centrali wybra這 bez d逝gich ceregieli na zwolnione stanowisko tow. Giennadija Ko豚ina - Rosjanina spoza Kazachstanu. Inicjuj帷y "pieriestrojk" Michai Gorbaczow oraz jego kremlowskie otoczenie zupe軟ie nie brali pod uwag tej okoliczno軼i, 瞠 Zwi您ek Rad jest krajem wielonarodowym i 瞠 ka盥y fa連zywy krok mo瞠 sprowokowa dzia豉nia od鈔odkowe. Plenum KC trwa這 zaledwie kilka kwadrans闚. Ko豚in, kt鏎y piastowa uprzednio stanowisko I sekretarza Komitetu Obwodowego KPZR w ojczy幡ie Lenina Uljanowsku (dawnym Symbirsku), ws豉wi si tam rygorystycznym prowadzeniem podj皻ej przez Gorbaczowa kampanii antyalkoholowej i antykorupcyjnej. Poprzednio by on II sekretarzem KC KP Gruzji, ale przyjmuj帷 nominacj na szefa partii w republice zwi您kowej, wykaza, 瞠 niczego w Gruzji si nie nauczy.
W 闚czesnej stolicy Kazachstanu A軛a-Acie zawrza這. Zarzewiem buntu sta si miejscowy uniwersytet, wsparty przez inne uczelnie wy窺ze. 17 grudnia 1986 roku kilkutysi璚zny t逝m student闚 i studentek zgromadzi si na g堯wnym placu A軛a-Aty nosz帷ym po鄉iertnie imi Leonida Brie積iewa. Manifestacja mia豉 charakter pokojowy. Studenci nie郵i transparenty w j瞛yku kazachskim oraz rosyjskim, w kt鏎ych domagali si wyboru na stanowisko I sekretarza KC KP kogo z dotychczasowego kierownictwa kompartii Kazachstanu. Na transparentach widnia造 nazwiska kilku dzia豉czy partyjnych, zar闚no Kazach闚, jak i miejscowych Rosjan. Inne transparenty zawiera造 cytaty z dzie Lenina, deklaruj帷e prawo narod闚 do samostanowienia. Na placu Brie積iewa pod siedzib KC KP Kazachstanu rozpocz掖 si wiec m這dzie篡, kt鏎y trwa ca造 dzie. W przem闚ieniach wyg豉szanych po kazachsku i po rosyjsku m這dzi m闚cy domagali si, by stanowiska kierownicze w Kazachstanie piastowali ludzie pracuj帷y od lat w tym kraju, a nie przywiezione w teczce "pierielotnyje pticy" (przelotne ptaki), nie znaj帷e ani zwyczaj闚, ani warunk闚 miejscowych.
Reakcja w豉dz sowieckich - mimo drugiego roku "pieriestrojki" - by豉 tradycyjna. Zamiast podj望 jaki dialog z m這dzie膨 i spr鏏owa roz豉dowa konflikt 鈔odkami politycznymi, ura穎ny w swej dumie tow. Ko豚in (pewnie po konsultacjach z Moskw) zarz康zi rozwi您anie si這we. Na plac Brie積iewa 軼i庵ni皻o milicj, wojsko oraz zmobilizowany w zak豉dach pracy aktyw partyjny oraz tzw. dru篡nnik闚 (odpowiednik naszego ORMO). Cz窷 oddzia堯w wojskowych 軼i庵ni皻o drog lotnicz z s御iednich republik. Aktyw partyjny i sowieccy ORMO-wcy (dru篡nnicy) zostali uzbrojeni w metalowe pr皻y o zaostrzonych ko鎍ach, przypominaj帷e kozackie spisy czy dzidy. Wyrabiano je pe軟 par przez ca造 dzie w zak豉dach przemys逝 metalowego A軛a-Aty. W ten spos鏏 przeciwko wiecuj帷ej i manifestuj帷ej pokojowo m這dzie篡 kazachskiej skierowano pospolite ruszenie uzbrojonych Rosjan.
Najpierw do student闚 kazachskich przem闚i po rosyjsku miejscowy prokurator, domagaj帷 si, by m這dzie natychmiast opu軼i豉 plac. Gdy studenci odm闚ili, domagaj帷 si rozm闚 z kierownictwem partyjnym, do akcji wkroczyli stra瘸cy, rekrutuj帷y si z Rosjan. Ci zacz瘭i polewa ludzi wod z sikawek, a temperatura tego dnia si璕a豉 minus 15 stopni Celsjusza. W闚czas studenci w odruchu samoobrony obrzucili stra瘸k闚 gradem kamieni. Trzeba tu doda, 瞠 zebrani studenci nie mieli swej organizacji ani uznanych przyw鏚c闚, kt鏎zy mogliby pokierowa 篡wio這wymi odruchami t逝mu. Do zaostrzenia sytuacji przyczynili si te prowokuj帷y t逝m do ostrzejszych akcji agenci KGB, rozproszeni w鈔鏚 manifestant闚 (Znamy te zjawisko i z naszych do鈍iadcze protest闚 studenckich lub robotniczych w PRL. Sam widzia貫m takich prowokator闚 podczas "zadym" stanu wojennego). Gdy stra瘸cy zawiedli, do akcji przyst徙i這 wojsko. Kursanci, czyli podchor捫owie miejscowej szko造 oficerskiej WOP, pod komend gen. Karpowa z okrzykiem "hurra" ruszyli do natarcia na t逝m m這dzie篡 z dobytymi 這patkami saperskimi. Za nimi ruszyli komandosi oraz milicja szturmowa. Student闚 (a zw豉szcza studentki) bito pa趾ami policyjnymi, zwyk造mi dr庵ami, ci皻o 這patkami, k逝to zaostrzonymi spisami, szczuto psami. Zaskoczony takim obrotem spraw, a nie przeszkolony w zakresie metod satjagrahy, czyli walki bez u篡cia przemocy, t逝m m這dzie篡 odpowiedzia na to pi瘯nym za nadobne. Zacz窸o si obrzucanie wojska i dru篡nnik闚 kamieniami, sporadycznie dochodzi這 do walki wr璚z.
Ostatecznie si造 "porz康ku" zwyci篹y造, za los pokonanych by op豉kany. "Je鎍闚" zmuszono do le瞠nia bez ruchu przez d逝gie godziny na zmarzni皻ej ziemi, bito ich i kopano.
Opowiadaj帷y mi to wszystko w Warszawie kazachski dzia豉cz opozycyjny Michai Kubiekow by naocznym 鈍iadkiem wydarze. Gdy rozp璠zanie student闚 zamieni這 si - jak si wyrazi - "w dikij pogrom", czyli w dzik masakr, szuka on schronienia w pewnym zau趾u wraz z kilkunastoosobow grup student闚. Tam otoczy ich oddzia stra瘸k闚, uzbrojonych w kilofy i 這my. Zamiast najzwyczajniej zatrzyma m這dzie i doprowadzi ich do komendy milicji, najpierw urz康zono im 這mot. Kubiekow oberwa w g這w metalowym dr庵iem. Cios zamortyzowa豉 futrzana uszatka, ale mimo to mia ci皻 ran g這wy i wstrz御 m霩gu. W takim stanie musia on sta w straszliwym 軼isku w celi komisariatu w gronie takich samych nieszcz窷nik闚.
Wszystkie wi瞛ienia A軛a-Aty by造 przepe軟ione studentami. Wielu z nich po przes逝chaniu wywo穎no w step na 30 - 50 km za miasto i pozostawiano, by wracali do domu na piechot. B鏬 raczy wiedzie, ilu z nich zamarz這 po drodze. Zatrzymano og馧em kilkana軼ie tysi璚y student闚 i uczni闚 szk馧 鈔ednich. Wielu z nich nast瘼nie relegowano z uczelni w 郵ad za wydaleniem z szereg闚 komsomo逝. Ponad 1700 os鏏 stan窸o w trybie przyspieszonym przed s康em, otrzymuj帷 drako雟kie wyroki.
Prasa sowiecka poda豉 wiadomo嗆 o wyroku na nauczycielk szkoln Z. Sabitow, skazan na pi耩 lat 豉gru za sporz康zenie plakat闚 i ulotek przed wiecem. Student I roku fizyki i zarazem sekretarz organizacji komsomo逝 na roku K. Rachmietow otrzyma za udzia w wiecu siedem lat obozu pracy o obostrzonym rygorze odbywania kary. Opisywany przez pras jako nigdzie nie zatrudniony alkoholik M. Asy豚ajew otrzyma 10 lat za podburzanie t逝mu. Michai Kubiekow opowiada mi, 瞠 zarzucono mu szpiegostwo na rzecz obcego wywiadu za sporz康zenie na bie膨co szczeg馧owego opisu zaj嗆 na placu Brie積iewa. Przed wyrokiem skazuj帷ym uratowa豉 go szcz窷liwa okoliczno嗆, 瞠 pochodzi on z mieszanej rodziny kazachsko-ukrai雟kiej i ma s這wia雟k matk. W skutek tego nie pasowa do propagandowych wzorc闚 kazachskiego nacjonalisty. Mimo to wyrzucono go ze szko造, gdzie wyk豉da uczniom histori, i przez wiele lat musia pracowa na stacji kolejowej przy roz豉dowaniu wagon闚.
Dla komunistycznego reformatora Michai豉 Gorbaczowa tych represji by這 wci捫 zbyt ma這, wi璚 w czerwcu 1987 roku odby豉 si w Alma-Acie sprawa s康owa pi璚iu najwa積iejszych koz堯w ofiarnych zamieszek. Na 豉wie oskar穎nych zasiedli 19-letni Kajrat Rysku豚iekow - student Instytutu (czyli Szko造 Wy窺zej) Architektury i Budownictwa, student tej瞠 uczelni E. Kopiesbajew, student Szko造 Technicznej Z. Tadziumajew oraz robotnicy: stolarz T. Taszenow i spawacz K. Kuziembajew. Kajrat Rysku豚iekow zosta skazany na kar 鄉ierci, pozostali na wieloletnie wi瞛ienie. Z這穎no na nich odpowiedzialno嗆 za 鄉ier 28-letniego ORMO-wca (dru篡nnika) z miejscowego o鈔odka TV S. Sawickiego. Wskutek g這郾ej kampanii protest闚 na 鈍iecie (w tym i w Polsce), godz帷ych w wizerunek propagandowy tow. Gorbaczowa, Prezydium Rady Najwy窺zej ZSRR zamieni這 kar 鄉ierci na 20 lat obozu o zaostrzonym rygorze odbywania kary. Nie na wiele to si zda這, gdy wkr鏒ce Rysku豚iekowa znaleziono martwego w celi. Administracja wi瞛ienia usi這wa豉 wm闚i opinii publicznej samob鎩stwo m這dego wi篥nia, ale wszystko wskazuje na to, 瞠 zosta on uduszony podczas snu (przytomny by si nie da przy tak atletycznej budowie) przez wsp馧wi篥nia - rosyjskiego kryminalist, zapewne na czyje zlecenie.
Wydarzenia grudniowe 1986 roku odegra造 w 鈔odowisku akademickim Kazachstanu rol podobn do wydarze marcowych w Polsce po zdj璚iu przez W豉dys豉wa Gomu趾 ze sceny Teatru Narodowego dramatu Adama Mickiewicza "Dziady". Sta造 si one bod嬈em do przewarto軼iowania przez wiele tysi璚y obiegowych pogl康闚 na parti komunistyczn i w豉dz sowieck. Gdy po g這郾ej masakrze dziewcz徠 gruzi雟kich na prospekcie Szoty Rustawelego w Tbilisi 9 kwietnia 1989 roku przez rosyjskich komandos闚, u篡waj帷ych w akcji 這patek saperskich, opinia publiczna w Gruzji wymusi豉 powo豉nie komisji parlamentarnej do zbadania okoliczno軼i tej zbrodni, zach璚eni tym przyk豉dem parlamentarzy軼i kazachscy r闚nie powo豉li sw komisj do zbadania okoliczno軼i wydarze grudniowych 1986 roku. Komisja pod przewodnictwem deputowanego Muchtara Szachanowa zainicjowa豉 rewizj narzuconej przez KC KPZR oceny wydarze wypadk闚 grudniowych jako przejawu nacjonalizmu kazachskiego. Zmianie ocen sprzyja這 odwo豉nie po kilku latach rz康闚 Kazachstanu Giennadija Ko豚ina na wysokie stanowisko w Moskwie i zast徙ienie I sekretarza KC KP Kazachstanu przez Kazacha Nursu速ana Nazarbajewa. Po wyborach do Rady Najwy窺zej Kazachstanu, kt鏎e os豉bi造 wp造wy "betonu" partyjnego w A軛a-Acie, prace komisji nabra造 rozmachu.
Do akcji w陰czy豉 si opinia publiczna, zw豉szcza masowy ruch spo貫czny "Azat" oraz dla obrony praw obywatelskich organizacja spo貫czna "皋速aksan". Zainicjowa豉 ona przeprowadzenie na pocz徠ku roku 1990 wielu wiec闚 protestacyjnych, gromadz帷ych liczne rzesze m這dzie篡 kazachskiej. Wymusi造 one na w豉dzach uwolnienie z 豉gr闚 i rehabilitacj dawnych uczestnik闚 wiecu grudniowego w A軛a-Acie. Rehabilitacja obj窸a 50 os鏏 skazanych uprzednio w majestacie sowieckiego prawa. W maju 1990 roku pi璚iu cz這nk闚 organizacji "皋速aksan" (co po kazachsku oznacza w豉郾ie grudzie) podj窸o publiczn g這d闚k protestacyjn, k豉d帷 si na chodniku przed siedzib Rady Najwy窺zej Kazachstanu. Pierwszego dnia do陰czy這 do nich sto os鏏, nast瘼nego - by這 ich trzystu, po dw鏂h dniach - pi璚iuset. Na czwarty dzie - by to pi徠ek - i wszystko wskazywa這 na to, 瞠 w woln od pracy sobot b璠zie na placu wiecowa這 kilkadziesi徠 tysi璚y student闚 i robotnik闚. Pod tak presj w豉dze partyjne zarz康zi造 rewizj spraw ostatnich wi瞛ionych jeszcze ofiar pogrudniowych represji. Skazanemu wraz z Rysku豚iekowem Taszenowowi zmniejszono wyrok z dwunastu lat do pi璚iu, za Abdyku這wowi (kt鏎y broni帷 si przed napastuj帷ym go w autobusie Rosjaninem, zabi go no瞠m) zmniejszono wyrok z 15 lat do siedmiu. Dw鏂h pozosta造ch wi篥ni闚 - Kuziembajewa i Tajdziumajewa zwolniono. By to wielki sukces "皋速oksanu", kt鏎y mo積a por闚na z wymuszeniem przez KOR na Edwardzie Gierku uwolnienia z wi瞛ie "radomskich warcho堯w" w lipcu 1977 roku.
W pa寮zierniku 1990 roku komisja parlamentarna Rady Najwy窺zej Kazachstanu zako鎍zy豉 swe prace i og這si豉 dokument, przemilczany wszelako przez rosyjsk pras partyjn poza terenem Kazachstanu. Wnioski komisji wyra幡ie zadawa造 k豉m tezom urz璠owej propagandy o rozruchach nacjonalistycznych w A軛a-Acie. Komisja podkre郵i豉 r闚nie bezpo鈔edni win 闚czesnego cz這nka Biura Politycznego KC KPZR Michai豉 So這mincewa oraz Giennadija Ko豚ina, ponosz帷ych odpowiedzialno嗆 za brutalne potraktowanie m這dzie篡, w spos鏏 pokojowy domagaj帷ej si przestrzegania demokratycznych regu gry. Komisja stwierdzi豉 liczne przypadki 豉mania praworz康no軼i w豉郾ie przez organa 軼igania, a zw豉szcza przez prokuratur i s康y. M.in. ujawniono, 瞠 sprawa s康owa Kajrata Rysku豚iekowa by豉 oparta na w徠pliwej jako軼i ustaleniach, zawartych w akcie oskar瞠nia. Oskar瘸j帷y go prokurator manipulowa w niedozwolony spos鏏 ustalonymi w toku 郵edztwa faktami. Dokument ten sta si zarazem oskar瞠niem wy窺zych czynnik闚 w moskiewskim KGB oraz w Ministerstwie Obrony, odpowiedzialnych za masakr m這dzie篡. Tak po czterech latach walki nar鏚 kazachski odni鏀 sw鎩 wielki sukces w walce o demokracj oraz prawo do samostanowienia o sobie. Za 17 grudnia 1990 roku w A軛a-Acie na dawnym placu Briezniewa przemianowanym obecnie na plac Republiki odby si ju zupe軟ie legalnie wielki wiec m這dzie篡, 鈍i皻uj帷ej po raz pierwszy rocznic kl瘰ki zamienionej w wielkie zwyci瘰two narodowe. Po roku za Kazachstan by ju pa雟twem niepodleg造m wskutek rozpadu Zwi您ku Rad.

Antoni Zambrowski
artyku造 najnowsze | wywiady z autorem | o autorze | felietony TV | o mojej ksi捫ce |