PUBLICYSTYKA ANTONIEGO ZAMBROWSKIEGO

Ksi康z Jan - kandydat na o速arze

(27,09,2004 廝鏚這 Asme)

Za ka盥ym razem, gdy jad ulic Tamk na warszawskim Powi郵u, patrz w stron klasztoru si鏀tr urszulanek przy ulicy Dobrej. Jest to budynek zwi您any z najnowsz histori Ko軼io豉 katolickiego w Polsce. Wystarczy powiedzie, 瞠 tablica na jego murach g這si, i w jego murach sp璠zi ostatni noc na ojczystej ziemi kardyna Karol Wojty豉. Wybiera si wtedy na pami皻ne konklawe w pa寮zierniku 1978 roku, kt鏎e wybra這 go papie瞠m Janem Paw貫m II. Zgromadzenie Si鏀tr Urszulanek Serca Jezusa Konaj帷ego za這篡豉 przed II wojn 鈍iatow Matka Urszula Led鏂howska, wyniesiona ostatnio przez polskiego papie瘸 na o速arze. Dla mnie ten budynek kojarzy si jednak z mym znajomym ksi璠zem, pra豉tem Janem Ziej, o kt鏎ym my郵, 瞠 r闚nie b璠zie wkr鏒ce kandydatem na o速arze. Mieszka tam przez wiele lat a do swej 鄉ierci w roku 1991, a zatem ju w III Rzeczypospolitej, do kt鏎ej powstania walnie si przyczyni. Pozna貫m go dzi瘯i warszawskiemu aktorowi Maciejowi Rayzacherowi, pod kt鏎ego komend zbiera貫m podpisy pod apelem o msz 鈍i皻 w PR i TVP. Po kt鏎ym z naszych zebra na jesieni roku 1979 zaprosi on mnie do swego samochodu i zabra na Dobr (r鏬 Wi郵anej) do mieszkania s造nnego ju ksi璠za Jana Zieji. (Wcze郾iej, po powo豉niu Komitetu Obrony Robotnik闚 poprosi貫m o to samo Jacka Kuronia, gdy w uznaniu dla jego dzia豉lno軼i w obronie radomskich robotnik闚 przyszed貫m do niego w Sylwestra 31 grudnia 1976 roku, aby z這篡 篡czenia noworoczne jego 穎nie Gajce, ojcu - panu Henrykowi oraz samemu Jackowi. Jacek w豉郾ie spieszy si na um闚ione spotkanie z ksi璠zem Ziej, ale kategorycznie odm闚i mi spe軟ienia mojej pro軸y).
83-letni ksi康z Jan by w czasie naszej wizyty chory i le瘸 w 堯磬u, czytaj帷 hebrajskie wydanie Pisma 安i皻ego. Powiedzia mi wtedy, dumnemu ze znajomo軼i szkolnej 豉ciny, i wykszta販ony katolik powinien umie czyta nie tylko po 豉cinie, ale i po grecku oraz po hebrajsku. Podziwiali鄉y ksi璠za Jana Ziej nie tylko za to, 瞠 by cz這nkiem-za這篡cielem Komitetu Obrony Robotnik闚 z Radomia i Ursusa, przekszta販onego nast瘼nie w Komitet Samoobrony Spo貫cznej KOR, cho to w豉郾ie wydarzenie mia這 dla nas olbrzymie znaczenie Zmieni這 ono radykalnie sytuacj polityczn w Polsce. Po raz pierwszy po kl瘰ce podziemnej WiN oraz formalnie legalnego miko豉jczykowskiego PSL powsta豉 w Polsce Ludowej jawna struktura opozycyjna i to tolerowana przez w豉dze. (Edward Gierek musia dba o opini "libera豉" komunistycznego, aby mie prawo bywania na paryskich salonach. Za to wszak ceniono go na Kremlu. Dlatego czu si zmuszony do pow軼i庵ania nazbyt gorliwych towarzyszy w Partii i SB.) Dzisiaj w prasie prawicowej cz瘰to okre郵a si KOR jako organizacj lewicow, co jest skutkiem propagandowego zaw豉szczenia jego dorobku przez Jacka Kuronia i zwi您anych z nim ludzi. W rzeczywisto軼i pomys這dawcami Komitetu Obrony Robotnik闚 byli praktykuj帷y katolicy - harcerze z "Czarnej Jedynki" przy Liceum im. Tadeusza Reytana w Warszawie Antoni Macierewicz i Piotr Naimski, za cz這nkami-za這篡cielami (obok ksi璠za Jana Zieji) dr J霩ef Rybicki - dawny szef warszawskiego Kedywu AK oraz sk堯cony stale z lewic, ideowy pi連udczyk Wojciech Ziembi雟ki.
Szanowali鄉y ksi璠za Ziej jako dawnego kapelana WP w wojnie bolszewickiej 1920 roku oraz kapelana Szarych Szereg闚 i powsta鎍zego pu趾u "Baszta" w sierpniu-wrze郾iu 1944 roku. Wielki rozg這s w Warszawie zdoby on, wyg豉szaj帷 17 wrze郾ia 1974 roku w katedrze warszawskiej pod wezwaniem 鈍. Jana kazanie po鈍i璚one 35. rocznicy najazdu Stalina na walcz帷 z Hitlerem Polsk. W tym samym roku podpisa list do w豉dz PRL w sprawie Polak闚 w ZSRR, zwany Listem 15-tu od liczby jego sygnatariuszy. (By貫m w pewnym sensie inicjatorem tego listu, gdy pod wp造wem mego kolegi - Jaros豉wa Cha造-Chali雟kiego, kt鏎y w豉郾ie wr鏂i z prac zarobkowych w Szwecji, gdzie miejscowa Polonia upomina豉 si o Polak闚 w Sowietach, zwr鏂i貫m na t spraw uwag Adama Michnika. Adam, kt鏎y osobi軼ie zbiera podpisy pod listem do w豉dz, zosta zatrzymany przez SB po wyj軼iu z domu znanej aktorki pani Zofii Ma造nicz, zatrzymany na 48 godzin i potwornie pobity na komisariacie MO. Wstrzyma這 to dalsz akcj zbierania podpis闚 pod apelem). W nast瘼nym roku podpisa ksi康z Jan Zieja wraz z dominikaninem, ojcem Jackiem Salijem i ksi璠zem Stanis豉wem Ma趾owskim list 59 opozycyjnych intelektualist闚 w sprawie swob鏚 obywatelskich w PRL. Jego odwa積a postawa imponowa豉 innym i pomaga豉 nam prze豉mywa w豉sn barier strachu. W nast瘼nych latach widywa貫m go czasem na mszach 鈍i皻ych i pogrzebach. By wysoki, szczup造, wr璚z chudy w skromnej, starej sutannie. D逝gie siwe w這sy i siwa, d逝ga broda powodowa豉, 瞠 ka盥emu kojarzy si z prorokami Starego Testamentu.
Na jesieni 1985 roku nawiedzi貫m go ponownie w jego pokoiku w klasztorze si鏀tr urszulanek, nios帷 w prezencie wydany w podziemiu tekturowy kalendarz na rok nast瘼ny, po鈍i璚ony pami璚i ksi璠za Jerzego Popie逝szki. Ksi康z Jan mia ju 88 lat, chorowa i w zwi您ku z tym przez d逝窺zy czas nie opuszcza swego pokoju. Samotnie odprawia tam Msz 鈍i皻. Przyj掖 upominek i zapyta mnie, jak mi si wiedzie. W豉郾ie wyszed貫m z wi瞛ienia na S逝瞠wcu, gdzie przesiedzia貫m z kolegami przez miesi帷 za pikietowanie sklepu monopolowego na Piwnej. Wskutek tego straci貫m ledwie uzyskan prac w kwesturze SGGW. Ko豉ta貫m w zwi您ku z tym do r騜nych dyrektor闚, kt鏎zy powinni byli doceni me kwalifikacje zawodowe ekonomisty z wieloletnim sta瞠m. Na pr騜no, gdy bali si reakcji SB i instancji partyjnych. W NBP pogr捫y豉 mnie w oczach kadrowej fotografia ojca 鈍i皻ego Jana Paw豉 II, trzymana nieopatrznie w dowodzie osobistym Gdy mu to w trzech s這wach opowiedzia貫m, o鈍iadczy, i otrzyma ostatnio trzy tysi帷e z這tych od znajomych i ch皻nie mi je ofiaruje. Si璕n掖 natychmiast po pieni康ze, ale mu podzi瘯owa貫m, prosz帷 jednocze郾ie o modlitw w mojej intencji. Poskutkowa豉, gdy znalaz貫m wkr鏒ce prac przy katalogowaniu ksi捫ek w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego.
Motywy jego post瘼owania zrozumia貫m lepiej, gdy przeczyta貫m wydan w Pary簑 w 1991 roku ksi捫k ksi璠za Jana Zieji "砰cie Ewangeli". Jest to spisany w roku 1988 przez red. Jacka Moskw wywiad-rzeka z ksi璠zem Ziej o jego 篡ciu i przy鈍iecaj帷ych mu idea豉ch. Ksi康z Jan urodzi si 1 marca 1897 roku we wsi Osse w ubogiej, wielodzietnej rodzinie ch這pskiej. Od pi徠ego roku 篡cia pracowa ju w gospodarstwie, chodz帷 za byd貫m. Jego ojciec Micha by analfabet, ale zdolnego do nauki ch這pca kaza nauczy czytania i pisania miejscowy proboszcz z parafii Odrzyw馧 ksi康z Antoni Aksamitowski. On te nakaza rodzicom Jana Zieji, by ch這pca kszta販ili na ksi璠za. Przy jego wsparciu ch這piec podj掖 nauk szkoln w Warszawie, ucz瘰zczaj帷 na przemian do polskich szk馧 prywatnych lub pa雟twowego gimnazjum rosyjskiego. W czasie I wojny 鈍iatowej uko鎍zy seminarium duchowne w Sandomierzu i tam pod wp造wem lektury Ewangelii wypracowa sobie idea 篡cia w ub鏀twie. Ten idea przy鈍ieca mu p騧niej przez ca貫 篡cie. (Dlatego chcia mi odda ostatnie swoje pieni康ze. Kilka razy omal nie przyp豉ci 篡ciem swego pragnienia dzielenia losu z najubo窺zymi) Ju w wolnej Polsce 5 lipca 1919 roku ordynariusz sandomierski, ks. bp Marian Ryx wy鈍i璚i go na kap豉na. On te wys豉 ksi璠za Ziej na studia teologiczne na Uniwersytecie Warszawskim. W czasie wojny polsko-bolszewickiej ksi康z Zieja zg這si si na ochotnika do wojska jako kapelan. Pod wp造wem prze篡 wojennych sta si na ca貫 篡cie pacyfist, mimo to w chwili demobilizacji dow鏚ca jego dywizji, gen. Berbecki przypi掖 mu Krzy Walecznych.
Przywi您anie do atmosfery ub鏀twa i 篡cia w prawdzie przyprowadzi豉 go do franciszkanki Matki R騜y Czapskiej i powstaj帷ego w豉郾ie pod jej kierownictwem Zak豉du dla ociemnia造ch dzieci w Laskach pod Warszaw. Do dzi prowadz go siostry franciszkanki S逝瞠bnice Krzy瘸, kt鏎ych przewodnikiem duchowym w owym czasie by ksi康z W豉dys豉w Korni這wicz (dzi S逝ga Bo篡). Ksi康z Jan Zieja zosta wkr鏒ce kapelanem powstaj帷ego w Puszczy Kampinoskiej Zak豉du. Nie odpowiada豉 mu jednak praca duszpasterska w zak豉dzie zamkni皻ym, gdy marzy o parafii prowadzonej na wz鏎 staro篡tnej gminy chrze軼ija雟kiej w Jerozolimie. Na zaproszenie biskupa Zygmunta υzi雟kiego w Pi雟ku, by貫go wi篥nia Sowiet闚, otrzyma probostwo w ma造m miasteczku υhiszyn na Polesiu. Miasteczko by這 wysp katolick w otoczeniu prawos豉wnych Poleszuk闚, ws豉wione bohaterskim oporem przeciwko przymusowemu nawracaniu na prawos豉wie przez w豉dze carskie. Po kilku latach pos逝gi duszpasterskiej w roku 1930 biskup υzi雟ki mianowa ksi璠za Jana dyrektorem Akcji Katolickiej na ca陰 diecezj. Na jesieni 1931 roku z inicjatywy ksi璠za Jana biskup υzi雟ki powo豉 Diecezjalny Instytut Caritas, na co nie wyrazi zgody wojewoda poleski Wac豉w Kostek-Biernacki. Ksi康z Jan prowadzi wi璚 swe prace organizacyjne niejako w konspiracji przed policj.
W 1932 roku po 鄉ierci biskupa Zygmunta υzi雟kiego ksi康z Jan podj掖 studia judaistyczne na Uniwersytecie Warszawskim. Uczyni to pod wp造wem "這wcy dusz" ksi璠za W豉dys豉wa Korni這wicza z Lasek, kt鏎y zas造n掖 z nawr鏂enia na katolicyzm wielu Polak闚 篡dowskiego pochodzenia. R闚nie bp υzi雟ki, kt鏎y mia w zwyczaju przemawianie po hebrajsku do obserwuj帷ych procesj Bo瞠go Cia豉 w Pi雟ku miejscowych 砰d闚, namawia ksi璠za Jana, by zaj掖 si t spraw. W odr騜nieniu wszelako od ksi璠za Korni這wicza, kt鏎y nawraca spolonizowanych intelektualist闚, postanowi on nie嗆 Ewangeli w masy autentycznych 砰d闚 etnicznych. Po uko鎍zeniu swych studi闚 judaistycznych mia decyzj arcybiskupa Romualda Ja豚rzykowskiego stan望 na czele instytutu misyjnego dla pracy w鈔鏚 砰d闚 w ca貫j Polsce. Nie wyrazi jednak na to zgody nowy ordynariusz diecezji pi雟kiej, ksi康z biskup Kazimierz Bukraba, kt鏎y potrzebowa ksi璠za Jana u siebie w diecezji do wsp馧pracy z siostrami urszulankami Matki Urszuli Led鏂howskiej. W czasie studi闚 warszawskich podj掖 r闚nie ksi康z Zieja wsp馧prac z radykaln organizacj m這dzie篡 ch這pskiej "Wici", przez sw鎩 wsp馧udzia w jej pracach 豉godz帷 antyklerykalizm ludowc闚. Ksi康z Jan ochrzci nawet dziecko Ignacego Solarza - za這篡ciela Uniwersytetu Ludowego w Gaci Przeworskiej. Obydwu ich 陰czy這 przywi您anie do pokojowych metod walki g這szonych przez hinduskiego przyw鏚c niepodleg這軼iowego, mahatm Ghandiego. Po powrocie na Polesie w charakterze kapelana urszulanek ksi康z Zieja podj掖 jednocze郾ie w ich siedzibie w Mo這dowie wykonywan spo貫cznie, czyli za darmo prac nauczyciela miejscowej m這dzie篡 poleszuckiej, przerabiaj帷 z nimi program gimnazjalny. Uczy ich nawet religii prawos豉wnej (miejscowi popi nie chcieli im wyk豉da religii za darmo, zast徙i wi璚 ich w tym ksi康z katolicki Jan Zieja). Prace te przerwa豉 mobilizacja ksi璠za Jana do wojska 13 marca 1939 roku na kapelana w stopniu kapitana WP.
Kampani wrze郾iow rozpocz掖 ksi康z Jan pod Be販hatowem, za zako鎍zy kapitulacj twierdzy w Modlinie. Tam te ksi康z Jan pozosta jako kapelan z rannymi w szpitalu polowym, przeniesionym wkr鏒ce przez Niemc闚 do Legionowa. Tu na pro軸 niemieckiego genera豉 kilkakrotnie odprawi po 豉cinie msz 鈍i皻 dla niemieckich 穎軟ierzy wyznania katolickiego, spowiadaj帷 przy sposobno軼i po niemiecku ch皻nych. Zwolniony w listopadzie wraz z sanitariuszami do domu, wr鏂i do Lasek, by zosta ponownie kapelanem w miejsce ksi璠za Korni這wicza, kt鏎y musia ukrywa si przed Gestapo po odczytaniu przez radio jego odezwy do katolik闚 w III Rzeszy. W czerwcu 1942 r. zast徙i go w roli kapelana ksi康z prof. Stefan Wyszy雟ki, po ucieczce w pa寮zierniku 1939 r. do Generalnego Gubernatorstwa przed Gestapo z W這c豉wka przy陰czonego do Rzeszy oraz po podj璚iu wsp馧pracy w lipcu 1940 roku z ksi璠zem W. Korni這wiczem w Koz堯wce i 真這wie. Od tego czasu
datuje si przyja潯 ksi璠za Jana z przysz造m Prymasem Tysi帷lecia.
Z Lasek przeni鏀 si ksi康z Jan do siedziby Zgromadzenia Si鏀tr Urszulanek na Dobrej, by zosta kapelanem Szarych Szereg闚, a nast瘼nie r闚nie kapelanem Komendy G堯wnej AK. W czasie Powstania Warszawskiego by kapelanem powsta鎍zego pu趾u AK "Baszta" na Mokotowie. Ju si鏚mego dnia zosta ranny w nog i d逝go kurowa si w szpitalu pw. Dzieci徠ka Jezus si鏀tr El瘺ietanek. Tam o kuli pe軟i pos逝gi kapelana, spowiadaj帷 rannych, odprawiaj帷 msze 鈍i皻e i odprowadzaj帷 zabitych na wieczny spoczynek. P騧niej wr鏂i do swych powsta鎍闚 na Mokot闚. Po powstaniu uda這 mu si przedosta do Lasek, ale wkr鏒ce dobrowolnie uda si do Niemiec, by dzieli tam dol polskich robotnik闚, wywiezionych na roboty przymusowe. Po wkroczeniu Sowiet闚 uda si do S逝pska, gdzie obj掖 parafi. Jako entuzjasta repolonizacji ludno軼i s這wia雟kiej Pomorza, przez wieki germanizowanej, by 鈍iadkiem antypolskiej dzia豉lno軼i resortu W豉dys豉wa Gomu趾i - 闚czesnego ministra Ziem Odzyskanych i sekretarza generalnego KC PPR w jednej osobie. Na polecenie jego urz璠nik闚 MO wyp璠zi豉 do Niemiec miejscowych S這wi鎍闚 deklaruj帷ych lojalno嗆 wobec Polski. Na ka盥ym zreszt kroku ksi康z Jan popada w konflikty z tzw. w豉dz ludow. W 1949 r. nowy arcybiskup warszawski Stefan Wyszy雟ki wzywa go do stolicy. Po perypetiach zwi您anych z budow ko軼io豉 na Jelonkach wkr鏒ce zostaje rektorem ko軼io豉 ss. Wizytek na Krakowskim Przedmie軼iu. Wytrwa na tym stanowisku do 1959 roku z przymusow przerw w roku 1953 po kazaniu w obronie uwi瞛ionego przez w豉dze ksi璠za Prymasa S. Wyszy雟kiego. W闚czas na 膨danie w豉dz musia usun望 si na leczenie do Zakopanego i wr鏂i do swego ko軼io豉 w Warszawie dopiero w 1955 roku. W nast瘼nym roku prze篡wa tryumfalny powr鏒 ksi璠za Prymasa do Warszawy wskutek wielkiej rewolucji pokojowej Polak闚 w pa寮zierniku 1956 roku. Dzi瘯i 闚czesnym radykalnym przemianom nast徙i這 wtedy w陰czenie si jego przyjaci馧 z "Tygodnika Powszechnego" ze znanym pisarzem katolickim Jerzym Zawieyskim na czele do 篡cia politycznego w ramach katolickiego klubu poselskiego "Znak". (Jerzy Zawieyski - przed wojn lewicowy dzia豉cz ludowy, zawdzi璚za swe nawr鏂enie na katolicyzm w豉郾ie znajomo軼i z ksi璠zem Ziej). By豉 to zarazem chwila kl瘰ki politycznej innego jego wieloletniego przyjaciela (ale zarazem przeciwnika ideowego), przyw鏚cy stowarzyszenia PAX - Boles豉wa Piaseckiego, kt鏎y w Pa寮zierniku 1956 postawi na partyjnych sojusznik闚 Moskwy.
Po chorobie odszed w roku 1959 z ko軼io豉 si鏀tr Wizytek, gdzie dzi o jego pos逝dze przypomina tablica pami徠kowa i po kilku latach pobytu w Drohiczynie wr鏂i do Warszawy do klasztoru si鏀tr urszulanek. Przebywa tam a do swej 鄉ierci. Stamt康 pe軟i funkcje kapelana polskiej opozycji demokratycznej i niepodleg這軼iowej, traktuj帷 niezmiennie kolejne ekipy komunistyczne rz康z帷e w PRL jako ekspozytur Kremla. Do篡 na szcz窷cie do chwili odzyskania przez Polsk niepodleg這軼i. Zmar w roku 1991. Mimo bezspornych zas逝g dla opozycji antykomunistycznej nie ma go w wydanym przez "Kart" "S這wniku biograficznym" dzia豉czy opozycji w PRL. Tym bardziej nale篡 przypomina Polakom o jego dokonaniach.

Antoni Zambrowski
artyku造 najnowsze | wywiady z autorem | o autorze | felietony TV | o mojej ksi捫ce |